Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh, thương mại điện tử tại Việt Nam không còn là kênh bổ trợ mà đã trở thành động lực tăng trưởng quan trọng của khu vực dịch vụ. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khung pháp lý hiện hành, đặc biệt là Luật Hải quan 2014, đang bộc lộ nhiều hạn chế khi phải xử lý các mô hình giao dịch xuyên biên giới ngày càng phức tạp.
Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thiếu một hành lang pháp lý chuyên biệt cho thủ tục hải quan đối với hàng hóa giao dịch qua nền tảng điện tử. Việc chưa có quy định riêng buộc cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải vận dụng linh hoạt các quy định hiện hành, dẫn đến thiếu thống nhất trong thực thi, gây khó khăn trong chuẩn hóa quy trình thông quan, quản lý thuế và làm gia tăng chi phí tuân thủ.
Ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế (Cục Hải quan) cho biết, thương mại điện tử xuyên biên giới đang tăng trưởng nhanh nhưng chưa có quy định riêng, khiến cùng một loại hàng hóa có thể bị xử lý khác nhau tùy cách áp dụng pháp luật. Điều này làm giảm tính minh bạch và khả năng dự báo của chính sách.
Đặc thù của loại hình này là sự tham gia của nhiều chủ thể mới như sàn thương mại điện tử, doanh nghiệp chuyển phát nhanh, nền tảng thanh toán quốc tế, với hàng triệu giao dịch nhỏ lẻ mỗi ngày. Trong khi đó, pháp luật chưa quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin của các bên liên quan, khiến công tác kiểm soát rủi ro gặp nhiều khó khăn.
Việc thiếu dữ liệu đầu vào từ sớm hạn chế khả năng phân tích, đánh giá rủi ro của cơ quan Hải quan, đồng thời tạo kẽ hở cho các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại hoặc lợi dụng chính sách miễn thuế với hàng giá trị nhỏ để chia nhỏ đơn hàng nhằm trốn thuế. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải cải cách pháp lý mang tính nền tảng.
Để khắc phục các bất cập, dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi) đã bổ sung Điều 16a, quy định về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa giao dịch qua thương mại điện tử. Việc luật hóa các nguyên tắc quản lý không chỉ nhằm lấp khoảng trống pháp lý mà còn hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro.
Hiệu quả bước đầu của việc tăng cường quản lý đã thể hiện qua số thu ngân sách. Sau một năm triển khai, thu thuế giá trị gia tăng đối với hàng hóa giá trị nhỏ qua chuyển phát nhanh đạt 1.720 tỷ đồng; riêng gần 3 tháng đầu năm 2026 đạt 240 tỷ đồng. Những con số này cho thấy quy mô lớn và tốc độ giao dịch cao của thị trường, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết hoàn thiện khung pháp lý để hạn chế thất thu.
Theo ông Kim Long Biên, thương mại điện tử là xu hướng tất yếu, do đó chính sách quản lý cần được điều chỉnh kịp thời với tốc độ phát triển của thị trường. Việc bổ sung Điều 16a sẽ tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để hiện đại hóa thủ tục hải quan, bảo vệ sản xuất trong nước và quyền lợi người tiêu dùng.
Khi có quy định rõ ràng, các mặt hàng không rõ nguồn gốc hoặc hàng giả trên nền tảng xuyên biên giới sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn thông qua cơ chế định danh chủ thể và kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan Hải quan. Đây được xem là yếu tố then chốt để Việt Nam tận dụng hiệu quả cơ hội từ kinh tế số, đồng thời bảo đảm an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập.
