Sinh năm 1933 tại làng Cót (nay thuộc Hà Nội), Hoàng Xuân Sính trưởng thành trong một gia đình trí thức, sớm bộc lộ năng khiếu học tập. Năm 1951, bà sang Pháp học tập và theo đuổi ngành Toán tại Đại học Toulouse. Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo, bà trở về nước giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn do chiến tranh.
Năm 1967, bước ngoặt trong sự nghiệp khoa học đến khi bà gặp nhà toán học nổi tiếng Alexander Grothendieck trong chuyến ông sang Việt Nam giảng dạy. Dưới sự hướng dẫn của ông, bà thực hiện luận án tiến sĩ về “Gr-categories” – một hướng nghiên cứu tiên phong trong đại số hiện đại. Năm 1975, bà bảo vệ thành công luận án tại Đại học Paris 7, trở thành một trong những phụ nữ Việt Nam đầu tiên đạt học vị tiến sĩ Toán học ở nước ngoài.
Giáo sư Hoàng Xuân SínhKhông chỉ dừng lại ở nghiên cứu, Hoàng Xuân Sính còn ghi dấu ấn khi trở thành nữ giáo sư Toán học đầu tiên của Việt Nam. Theo thống kê, trong suốt nhiều thập kỷ, Việt Nam chỉ có rất ít nữ giáo sư Toán học, cho thấy vị trí tiên phong của bà là đặc biệt nổi bật.
Tuy nhiên, dấu ấn lớn nhất của bà có lẽ nằm ở lĩnh vực giáo dục. Năm 1988, bà sáng lập Trường Đại học Thăng Long – trường đại học dân lập đầu tiên của Việt Nam. Đại học Thăng Long ra đời trong bối cảnh hệ thống giáo dục đại học còn nhiều hạn chế, trở thành mô hình thử nghiệm quan trọng cho xã hội hóa giáo dục.
Những ngày đầu thành lập, cơ sở vật chất thiếu thốn, kinh phí eo hẹp, nhà trường liên tục phải di chuyển địa điểm. Trong hoàn cảnh ấy, bà không chỉ là hiệu trưởng mà còn trực tiếp tham gia những công việc giản dị nhất để duy trì hoạt động của trường, như tự tay quét dọn lớp học từ sáng sớm khi không đủ kinh phí thuê lao công, cùng sinh viên vệ sinh giảng đường. Hình ảnh người đứng đầu nhà trường cầm chổi quét lớp đã trở thành một kỷ niệm đặc biệt đối với nhiều thế hệ sinh viên Thăng Long, thể hiện tinh thần tận tụy và trách nhiệm hiếm có của một nhà giáo.
Bà sáng lập trường đại học tư thục đầu tiên tại Việt Nam. Ảnh minh họaTrong suốt sự nghiệp, bà còn đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong các tổ chức khoa học và xã hội. Có thể kể đến những vị trí tiêu biểu như Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (1987–1992), Phó Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (khóa VI), đồng thời là Ủy viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia, Ủy viên Hội đồng Giáo dục Quốc gia, thành viên Hội đồng xét tặng Giải thưởng khoa học Kovalevskaya tại Việt Nam và từng nhiều lần giữ vai trò Trưởng đoàn học sinh Việt Nam dự Olympic Toán Quốc tế.
Những đóng góp của bà được ghi nhận bằng nhiều danh hiệu cao quý, trong đó có danh hiệu “Nhà giáo Nhân dân” và Huân chương Cành cọ Hàn lâm do Chính phủ Pháp trao tặng năm 2003 vì những đóng góp cho hợp tác khoa học – giáo dục giữa hai quốc gia.
Ở tuổi ngoài 90, Hoàng Xuân Sính vẫn giữ thói quen đọc sách, theo dõi các xu hướng giáo dục và quan tâm đến sự phát triển của thế hệ trẻ. Cuộc đời bà là minh chứng cho tinh thần vượt khó, lòng say mê khoa học và khát vọng cống hiến bền bỉ.
Từ giảng đường sơ tán trong thời chiến đến việc xây dựng một trường đại học ngoài công lập đầu tiên, hành trình của nữ giáo sư Hoàng Xuân Sính không chỉ là câu chuyện của một nhà khoa học, mà còn là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh và lòng tận hiến cho giáo dục Việt Nam.
