Báo động tình trạng "thừa lượng, thiếu chất" trong nhân lực vi mạch
Theo Đề án Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, Việt Nam phấn đấu đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư. Trong đó, cơ cấu nhân sự bao gồm 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch và 35.000 kỹ sư phục vụ các công đoạn đóng gói, kiểm thử.
Tuy nhiên, số liệu thực tế từ PGS.TS Phạm Tấn Thi, Trưởng phòng Khoa học công nghệ và Dự án thuộc Trường Đại học Bách khoa (Đại học Quốc gia TPHCM) chỉ ra rằng, tổng số nhân lực ngành vi mạch bán dẫn hiện nay mới chỉ dừng lại ở con số 5.600 kỹ sư. Nhu cầu tuyển dụng dự báo khoảng 500 người mỗi năm và sẽ tăng lên 1.000 người vào năm 2030.
Vì sao kỹ sư vi mạch Việt Nam chưa thể thiết kế hoàn chỉnh một con chip phức tạp?Dù số lượng đang tăng, chất lượng nhân sự lại là vấn đề đáng lo ngại. PGS.TS Phạm Tấn Thi nhận định kỹ sư Việt Nam hiện chủ yếu chỉ đảm nhận được một khâu nhỏ trong quy trình thiết kế. Ngành đang thiếu vắng những chuyên gia có khả năng thiết kế hoàn chỉnh các dòng chip bán dẫn có cấu trúc phức tạp.
Ông Thi nhấn mạnh những thiết kế chuyên sâu đòi hỏi nhân sự có trình độ từ thạc sĩ trở lên, đây chính là "khoảng trống" lớn nhất của nhân lực Việt Nam hiện tại. Để khắc phục, ông kiến nghị các cơ sở giáo dục cần xây dựng chương trình đào tạo sau đại học gắn với chuẩn quốc tế, đồng thời có chính sách học bổng để thu hút nhân tài tham gia nghiên cứu sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Sự lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp
Không chỉ thiếu hụt chuyên gia đầu ngành, sự liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế. Ông Lưu Huê Tiến, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giáo dục quốc tế Sun Edu cho biết nhiều sinh viên dù có bằng cấp nhưng doanh nghiệp vẫn phải mất từ vài tháng đến cả năm để đào tạo lại.
Nguyên nhân chính được ông Tiến chỉ ra là Việt Nam đang thiếu bộ tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia cụ thể cho ngành bán dẫn. Điều này khiến việc công nhận văn bằng quốc tế trở nên khó khăn.
Đại diện Sun Edu đề xuất nhà trường và doanh nghiệp cần bắt tay xây dựng nội dung đào tạo sát sườn với thực tế. Giảng viên cần được cập nhật công nghệ mới nhất, trong khi doanh nghiệp nên cam kết đầu ra để tạo động lực cho người học. Ông Tiến cũng kiến nghị cần có cơ chế hỗ trợ tài chính để khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo này.
Bài học từ Viettel và giải pháp hạ tầng công nghệ
Bên cạnh nhân lực, hạ tầng kỹ thuật là một rào cản lớn khác. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương nhìn nhận ngành bán dẫn trong nước đang gặp khó khăn vì chưa có nhà máy sản xuất chip quy mô công nghiệp (Fab). Chuỗi cung ứng hiện tại vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên vật liệu và máy móc nhập khẩu.
Một ví dụ điển hình được ông Phương dẫn chứng là trường hợp của Tập đoàn Viettel. Đơn vị này từng gửi bản thiết kế chip sang Đài Loan (Trung Quốc) để sản xuất thử nghiệm (MPW) nhưng nhận được lịch hẹn phải chờ tới 18 tháng. Ngay cả khi có sự can thiệp từ đối tác, thời gian chờ đợi vẫn mất đến 6 tháng.
Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ phân tích rằng với tốc độ phát triển chóng mặt của ngành công nghệ, thời gian chờ đợi quá lâu sẽ khiến sản phẩm chip khi ra đời có nguy cơ đã lỗi thời. Việc phụ thuộc vào nước ngoài không chỉ tốn kém chi phí mà còn làm mất đi tính chủ động trong chiến lược sản phẩm.
Để giải quyết bài toán hạ tầng, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương thông tin sắp tới sẽ thành lập Trung tâm hỗ trợ sản xuất thử chip theo mô hình Multi Project Wafer (MPW), dự kiến đi vào hoạt động từ đầu năm 2026.
Trung tâm này sẽ đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp và các nhà nghiên cứu tiếp cận công nghệ sản xuất, đóng gói và kiểm thử ngay trong nước. Mục tiêu là rút ngắn thời gian thiết kế, tối ưu chi phí và tăng cường tính tự chủ về công nghệ cho Việt Nam.
Về mặt chính sách, Bộ Khoa học và Công nghệ đã hoàn thiện hành lang pháp lý thông qua Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và Luật Công nghệ cao. Các ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đất và chính sách thị thực cho nhân tài đã bắt đầu được áp dụng để tạo đà phát triển.
Nhìn nhận về vấn đề này, ông Huỳnh Thành Đạt, Phó Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương khẳng định nhân lực là yếu tố quyết định sự thành bại. Ông cho rằng vốn và hạ tầng có thể đầu tư trong ngắn hạn, nhưng năng lực tư duy và làm chủ công nghệ lõi cần một quá trình đào tạo bài bản, liên tục và gắn chặt với thực tiễn.
