Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI” diễn ra vào ngày 12/5, ông Nguyễn Mạnh Tường - Đồng sáng lập, Đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc MoMo cho rằng lừa đảo tài chính hiện nay không còn đơn thuần là bài toán công nghệ, mà đã trở thành cuộc tấn công trực diện vào tâm lý và niềm tin của người dùng.
Mở đầu bài phát biểu, đại diện MoMo chia sẻ một câu chuyện đời thường được chính ông tận mắt chứng kiến và cảm thấy rất đau xót vì hậu quả mà lừa đảo trực tuyến để lại quá lớn.
Ông Nguyễn Mạnh Tường - Đồng sáng lập, Đồng Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc MoMoTheo đó, mẹ của một người bạn ông Tường nhận được tin nhắn từ tài khoản Facebook của người bạn thân. Người này nhờ bà chuyển 20 triệu đồng để ứng viện phí khẩn cấp. Tin tưởng, bà chuyển tiền ngay lập tức. Khi phát hiện mình bị lừa, bà thẫn thờ nhiều ngày, mất tập trung khi qua đường và bị xe đâm ngã. Vì tuổi đã cao, sức khỏe của bà sau cú ngã ấy đi xuống rất nhanh.
“Thực sự câu chuyện này không phải là câu chuyện của 20 triệu. Câu chuyện này là hạnh phúc của một gia đình, là của người thân của chúng ta”, ông Nguyễn Mạnh Tường cho biết.
Doanh nhân này cũng nhấn mạnh đây không phải câu chuyện cá biệt. Năm ngoái, người Việt Nam mất 8.000 tỷ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Nhưng con số tiền bạc chưa phải điều đáng lo nhất - 2/3 nạn nhân bị stress kéo dài, ảnh hưởng sức khỏe tâm thần về sau.
Và đáng chú ý hơn, nạn nhân không chỉ là người lớn tuổi. Ngay trên nền tảng MoMo, 50% người bị lừa là sinh viên dưới 22 tuổi: “Kẻ xấu đang tấn công không chỉ là tiền của chúng ta mà là niềm tin của chúng ta, thậm chí là niềm tin của thế hệ trẻ của chúng ta”.
“Cuộc chiến bất đối xứng” giữa kẻ lừa đảo và bên phòng vệ
Lý giải vì sao lừa đảo ngày càng khó ngăn chặn, ông Tường cho rằng bản chất của cuộc chiến này là sự bất đối xứng toàn diện, cả về tốc độ lẫn chi phí.
Về tốc độ, kẻ xấu có thể khởi động một chiến dịch tấn công quy mô lớn mà không cần kỹ thuật cao hay nguồn vốn lớn. Theo ông, lừa đảo đã trở thành một “ngành công nghiệp” có tổ chức, có phân công, hoạt động xuyên biên giới, được tối ưu bằng công nghệ và đánh trực diện vào tâm lý con người. Trong khi đó, để xử lý một vụ tấn công, phía phòng vệ có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng.
Về chi phí, sự chênh lệch còn rõ ràng hơn. Kẻ tấn công chỉ cần khoảng 20 USD/tháng (khoảng 526.000 đồng) để vận hành một chiến dịch lừa đảo có thể thu về hàng trăm nghìn USD. Các hình thức lừa đảo có hỗ trợ AI sinh lời gấp 4,5 lần so với phương thức truyền thống.
Trong khi đó, các ngân hàng và tổ chức tài chính buộc phải tăng đầu tư vào AI phòng chống gian lận từ 16% lên 68% chỉ trong hai năm. Chi phí tăng mạnh nhưng niềm tin người dùng vẫn tiếp tục giảm, khi 76% người dùng sẵn sàng rời bỏ nền tảng sau khi bị lừa đảo.
MoMo quyết định thay đổi tư duy từ gốc rễ
Nhận ra cách làm cũ không còn đủ hiệu quả, MoMo quyết định thay đổi tư duy từ gốc rễ.
Theo ông Tường, tư duy truyền thống của ngành là phát hiện giao dịch bất thường rồi chặn. Tuy nhiên, phần lớn các vụ lừa đảo thành công không phải do hệ thống có lỗ hổng, mà vì người dùng tự tay thực hiện giao dịch trong lúc bị thao túng tâm lý. Trong khi đó, việc “chặn kẻ xấu” gần như bất khả thi vì chúng hoạt động bên ngoài nền tảng.
“Tư duy truyền thống trong ngành là gì? Là phát hiện giao dịch rồi chặn. Nghe có vẻ đúng nhưng thực tế là phần lớn các vụ lừa đảo thành công không phải vì hệ thống có vấn đề, không phải vì hệ thống không phát hiện được giao dịch, mà là vì người dùng tự tay thực hiện giao dịch đó trong khi đang bị dẫn dắt về mặt tâm lý. Vì vậy chúng tôi thực sự chuyển từ tư duy là chặn kẻ xấu - bởi vì mình cũng không chặn nổi - sang tư duy là mình đồng hành với người tốt để bảo vệ họ khỏi mắc sai lầm”, ông Tường nói.
Cụ thể, thay vì chặn tự động, MoMo tập trung phát hiện hành vi bất thường, hiểu ngữ cảnh và can thiệp đúng thời điểm. Theo ông, đôi khi chỉ cần một cảnh báo thông minh, một câu hỏi đúng lúc hay một khoảnh khắc dừng lại cũng đủ để người dùng nhận ra mình đang bị dẫn dắt.
“Kẻ lừa đảo luôn cố cô lập nạn nhân, thì sự hiện diện kịp thời của nền tảng chính là điểm tựa để người dùng không bị một mình trong quyết định quan trọng đó”, ông chia sẻ.
Đại diện MoMo phát biểu tại diễn đànNói về công nghệ, ông Tường đưa ra góc nhìn khác với suy nghĩ phổ biến hiện nay.
“Mọi người hay nói bây giờ kẻ gian dùng AI thì mình cũng phải dùng AI. Nhưng tôi muốn nói thật với các anh chị là 90% không nằm ở một mô hình thuật toán”, ông nói.
Theo lãnh đạo MoMo, điều thực sự tạo ra hiệu quả là khả năng sử dụng tín hiệu từ thuật toán để can thiệp vào hành vi và tâm lý người dùng đúng lúc, đúng cách. Hệ thống cần được xây dựng theo hướng đa mô hình, nhiều tầng, nhiều điểm chạm và luôn phải có “human-in-the-loop”, tức có con người tham gia trong vòng lặp xử lý để kết hợp giữa máy và con người trên từng hành trình khách hàng.
Kết quả bước đầu cho thấy hướng đi này đang phát huy tác dụng. Trong 1.000 người dùng nhận cảnh báo từ hệ thống, có tới 995 người dừng lại để suy nghĩ trước khi thực hiện giao dịch.
Mỗi ngày, khoảng 44 tỷ đồng được cảnh báo tránh nguy cơ lừa đảo, 29.000 giao dịch bất thường được gắn cờ và hơn 10.000 người dùng được cảnh báo trước khi thiệt hại xảy ra. Tính theo năm, số tiền được bảo vệ lên tới khoảng 15.000 tỷ đồng.
“Chúng ta đang xem phút thứ 89 của bộ phim 90 phút”
Tuy nhiên, ông Tường thừa nhận MoMo vẫn đang bỏ lọt nhiều trường hợp. Theo ông, nguyên nhân nằm ở chỗ hành trình lừa đảo thường bắt đầu rất sớm, qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc điện thoại - trước khi nạn nhân mở ví điện tử hay ứng dụng ngân hàng.
“Khi nạn nhân chuyển tiền trên MoMo, chúng ta đang xem diễn biến ở phút thứ 89 của một bộ phim 90 phút. Thực ra chỉ còn 5 giây để chặn một giao dịch. Sau đó chưa đến 30 phút là tiền rút khỏi hệ thống, còn điều tra liên nền tảng thì mất nhiều ngày”, ông nói.
Theo ông, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở tốc độ mà còn ở việc dữ liệu và tín hiệu đang bị chia cắt giữa các doanh nghiệp và các ngành. Mỗi bên chỉ nhìn thấy một phần của bức tranh, trong khi kẻ xấu tận dụng AI để tấn công xuyên suốt toàn bộ hành trình.
“Còn chúng ta thực ra vẫn chiến đấu khá đơn độc”, ông nói.
Đó cũng là lý do MoMo, cùng với sự ủng hộ của lãnh đạo Bộ Công an, đang xây dựng một nền tảng kết nối liên ngành, không chỉ trong lĩnh vực tài chính mà còn mở rộng sang viễn thông, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, thương mại điện tử, giao nhận và các nền tảng Chính phủ.
Mục tiêu là chia sẻ tín hiệu rủi ro theo thời gian thực, cảnh báo sớm trước khi thiệt hại xảy ra và phối hợp xử lý ngay khi sự việc diễn ra.
“Ý tưởng cốt lõi rất đơn giản: một khi người dùng ở bất kỳ đâu lên tiếng báo cáo một hành vi lừa đảo, tín hiệu đó lập tức được khuếch đại qua toàn bộ liên minh và bảo vệ hàng triệu người dùng khác trước khi kẻ xấu tiếp tục tấn công tiếp theo”, ông mô tả về nền tảng liên ngành phòng chống lừa đảo trực tuyến đang được triển khai.
Theo ông Tường, mô hình này ở quy mô nhỏ đã được triển khai thành công tại MoMo. Các thông tin cảnh báo và tín hiệu báo cáo từ khách hàng được thu thập, xử lý và dùng để cảnh báo cho những người dùng tiếp theo nhằm ngăn chặn các kịch bản lừa đảo tương tự.
Tuy nhiên, nếu chỉ một doanh nghiệp thực hiện thì sẽ không đủ sức lan tỏa. Vì vậy, cần có sự kết nối của nhiều doanh nghiệp đa ngành để hình thành hệ sinh thái đa tín hiệu, đa dữ liệu.
Khép lại bài phát biểu, ông Nguyễn Mạnh Tường nhấn mạnh: “Mọi người đều thống nhất là niềm tin số không phải là một cơ quan hay một doanh nghiệp có thể xây dựng và bảo vệ. Tôi tin nó là hạ tầng quốc gia. Nó quan trọng như đường xá, như điện lưới, như hệ thống ngân hàng. Không có niềm tin số thì không có kinh tế số và rất khó để tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.
Tôi tin là khán phòng hôm nay, với sự hiện diện của lãnh đạo Bộ Công an, Bộ Tài chính và các doanh nghiệp, là nơi khởi đầu đúng đắn nhất cho liên minh đó. Chúng tôi kêu gọi không chỉ các doanh nghiệp tài chính, ngân hàng mà cả các doanh nghiệp giao nhận, viễn thông, thương mại điện tử cùng tham gia liên minh, cùng bảo vệ khách hàng của chúng ta và cùng bảo vệ chính những người thân yêu của chúng ta.
Tôi tin là không ai chiến thắng một mình, cùng nhau chúng ta mới chiến thắng được”.
