Hơn ba thế kỷ vùi thân dưới đáy biển sâu Caribe, xác tàu chiến San José cuối cùng cũng vươn mình ra ánh sáng. Chính phủ Colombia vừa chính thức khởi động chiến dịch trục vớt những hiện vật đầu tiên từ thứ được mệnh danh là kho báu dưới đáy biển lớn nhất lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, ánh hào quang từ hàng trăm tấn vàng bạc không chỉ soi rọi những giá trị khảo cổ mà còn đánh thức lòng tham và những mâu thuẫn pháp lý dai dẳng chưa có hồi kết.
Mỏ vàng dưới biểnKhối tài sản 17 tỷ USD ngủ quên dưới lòng đại dương
Lịch sử hàng hải thế giới từng ghi nhận vô số vụ đắm tàu, nhưng hiếm có cái tên nào mang theo khối tài sản khổng lồ như San José. Trở lại năm 1708, giữa bối cảnh khốc liệt của cuộc Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, chiếc chiến hạm này đã vĩnh viễn nằm lại vùng biển ngoài khơi thành phố Cartagena của Colombia. Khi chìm xuống đáy đại dương, con tàu đang oằn mình cõng theo một lượng lớn tài nguyên bị khai thác từ các thuộc địa Nam Mỹ để dâng lên Hoàng gia Tây Ban Nha.
Số liệu từ các tài liệu lưu trữ cho thấy quy mô đáng kinh ngạc của chuyến hàng định mệnh này. San José mang theo hơn 11 triệu đồng tiền đúc, tương đương khoảng 90 tấn vàng nguyên chất và 237 tấn bạc. Đó là chưa kể đến vô số viên ngọc lục bảo kích thước lớn chưa từng qua chế tác. Ở thời điểm hiện tại, giới chuyên gia định giá tổng tài sản vùi lấp cùng xác tàu lên tới 17 tỷ USD, tức là hơn 440.000 tỷ đồng.
Cuộc chiến pháp lý xoay quanh quyền sở hữu
Một kho báu khổng lồ vô chủ chắc chắn không thể tránh khỏi sự nhòm ngó của nhiều thế lực. Dù sự tồn tại của San José đã được biết đến từ lâu, vị trí chính xác của con tàu vẫn là một bài toán hóc búa cho đến tận năm 2015. Đây là thời điểm chính phủ Colombia tuyên bố đã định vị thành công xác tàu nhờ vào sự can thiệp của các công nghệ quét đáy biển hiện đại cùng đội ngũ chuyên gia quốc tế.
Tuy nhiên, tuyên bố này lập tức vấp phải sự phản đối gay gắt từ Sea Search-Armada, một công ty chuyên trục vớt của Mỹ. Đơn vị này khẳng định họ mới là những người tìm ra tọa độ của San José từ những năm 1980 của thế kỷ trước. Sự bất đồng này đã dẫn đến một vụ kiện kéo dài tại Tòa Trọng tài Thường trực, nơi công ty Mỹ yêu cầu khoản bồi thường lên tới 10 tỷ USD. Con số này xấp xỉ 50% tổng giá trị ước tính của kho báu, biến quá trình trục vớt trở thành một cuộc chiến pháp lý đa quốc gia phức tạp.
Hơn cả vàng bạc là di sản của nhân loại
Vượt lên trên những tranh chấp về mặt vật chất, San José mang một sức nặng vô hình về giá trị lịch sử và khảo cổ học dưới nước. Đối với chính phủ Colombia, nỗ lực trục vớt không nhằm mục đích bán chác hay thu hồi tài sản đơn thuần. Họ nhìn nhận đây là cơ hội để bảo tồn một phần ký ức của nhân loại, giải mã các mạng lưới thương mại toàn cầu và bối cảnh chính trị châu Âu đầu thế kỷ XVIII.
Bộ trưởng Văn hóa Colombia Yannai Kadamani Fonrodona đã gọi sự kiện thu hồi những hiện vật đầu tiên là một "cột mốc lịch sử" của quốc gia Nam Mỹ này. Động thái này chứng minh năng lực vượt trội của Colombia trong công tác nghiên cứu và bảo vệ di sản văn hóa dưới nước khỏi sự tàn phá của thời gian và những kẻ săn lùng cổ vật.
Đồng tình với quan điểm trên, bà Alhena Caicedo Fernández đang giữ chức Giám đốc Viện Nhân chủng học và Lịch sử Colombia cũng đưa ra những nhận định sâu sắc. Bà cho rằng các hiện vật bằng gốm sứ và kim loại vừa được trục vớt sẽ là chiếc cầu nối để công chúng hiện đại thấu hiểu câu chuyện về San José. Những bằng chứng vật chất vượt qua sự bào mòn của nước biển suốt 300 năm qua chính là nhân chứng sống động nhất cho một thời kỳ thuộc địa đầy biến động.
Hành trình đưa San José từ bóng tối đáy biển lên mặt đất rõ ràng chỉ mới bắt đầu. Những thách thức về kỹ thuật lặn sâu hay áp lực dư luận quốc tế vẫn đang bủa vây đội ngũ nghiên cứu. Thế nhưng, mỗi một đồng tiền vàng hay mảnh vỡ gốm sứ được vớt lên đều đắp thêm một viên gạch để hoàn thiện bức tranh lịch sử hàng hải vĩ đại, bỏ lại phía sau những ồn ào về lòng tham và tiền bạc.
