Được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt chuẩn giáo sư vào đầu tháng 11/2023, Giáo sư Tiến sĩ (GS.TSKH) Tạ Thị Hoài An trở thành Nữ Giáo sư Toán học thứ ba của Việt Nam kể từ đợt phong giáo sư đầu tiên năm 1956, sau GS Hoàng Xuân Sính và GS Lê Thị Thanh Nhàn. Hành trình hơn 30 năm gắn bó với Toán học của bà là câu chuyện về đam mê nghiên cứu, nghị lực vượt khó và khát vọng khẳng định vị thế của phụ nữ trong khoa học.
Nữ Giáo sư Toán thứ 3 của Việt Nam - Hoài An trong 1 buổi hội thảo tạo Ấn Độ. Ảnh: Tổng hợpHiện, nữ Giáo sư sinh năm 1972 hiện đang công tác tại Viện Toán học, Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Đến với Toán học như một lẽ tự nhiên
Sinh ra tại Nghệ An trong gia đình có bố là giảng viên Toán, mẹ là bác sĩ, bà Hoài An sớm lựa chọn theo học ngành Sư phạm Toán tại Đại học Vinh như một lẽ tự nhiên.
Tốt nghiệp thủ khoa, bà trở thành giảng viên tập sự khi mới 21 tuổi, sau đó tiếp tục học cao học và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ năm 2001 dưới sự hướng dẫn của GS.TSKH Hà Huy Khoái.
Trong thời gian làm nghiên cứu sinh, bà cùng GS Lê Thị Thanh Nhàn từng sống trong căn phòng trọ chật hẹp, thiếu thốn.
Cảm thông với hoàn cảnh của hai nữ nghiên cứu sinh, gia đình GS Hà Huy Khoái đã hỗ trợ nơi ở. Căn nhà nhỏ ấy sau này được nhiều người thân mật gọi là “nhà của các chị Dậu”, trở thành ký ức khó quên với nhiều thế hệ nghiên cứu sinh Toán học.
Sau khi bảo vệ tiến sĩ, bà Hoài An nhận học bổng thực tập tại Viện Hàn lâm Khoa học Đài Loan dưới sự bảo trợ của GS Julie Wang. Chính quãng thời gian này đã thôi thúc bà chuyển hướng từ giảng dạy sang nghiên cứu chuyên sâu. Dù yêu công việc đứng lớp, bà cho biết những bài toán còn bỏ ngỏ trong Toán học có sức hấp dẫn đặc biệt, khiến bà quyết định về công tác tại Viện Toán học để dành nhiều thời gian cho nghiên cứu.
Con đường khoa học của bà gặp không ít gian nan. Hơn 10 năm điều trị hiếm muộn là quãng thời gian đầy thử thách khi bà thường xuyên phải vào viện tiêm thuốc nhưng vẫn tranh thủ mang sách vở theo nghiên cứu. Có những lúc kiệt sức và bật khóc trong lặng lẽ, song bà luôn chọn cách đối diện bằng tinh thần lạc quan.
Năm 2009, bà được phong hàm phó giáo sư và nhận tài trợ nghiên cứu danh giá từ Quỹ Humboldt (Đức).
Hai năm sau, bà sinh con trai nhưng vẫn tiếp tục hành trình học tập, nghiên cứu ở Đức và Pháp. Trong thời gian hoàn thành luận án tiến sĩ khoa học, bà vừa một mình chăm con nhỏ vừa làm nghiên cứu với cường độ cao, có thời điểm chỉ ngủ khoảng 4 tiếng mỗi ngày và phải nhập viện vì suy nhược.
Phụ nữ làm khoa học sẽ phải đối mặt với không ít rào cản
Vượt qua nhiều biến cố, GS Hoài An đã công bố 33 bài báo trên các tạp chí quốc tế uy tín, hoàn thành nhiều đề tài nghiên cứu cấp Bộ và xuất bản hai cuốn sách chuyên ngành Toán học. Các hướng nghiên cứu chính của bà tập trung vào lý thuyết số và giải tích phức.
Một trong những dấu ấn nổi bật nhất trong sự nghiệp của bà là dự án Flyspect, đây là chương trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo để kiểm chứng các công thức trong công trình chứng minh Giả thuyết Kepler của nhà toán học Thomas Hales.
Công trình dài hơn 300 trang với khoảng 21.000 công thức từng khiến cộng đồng Toán học thế giới tranh luận suốt nhiều năm.
Dự án Flyspect được triển khai từ năm 2008 với sự tham gia của khoảng 20 thành viên, gồm nhiều nghiên cứu sinh và học viên cao học của Viện Toán học.
Ban đầu, nhóm dự kiến cần tới 20 năm để hoàn thành, song cuối cùng đã rút ngắn còn 7 năm nhờ sự phối hợp của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Kết quả xác nhận toàn bộ chứng minh của Thomas Hales là chính xác.
Theo nữ Giáo sư, dữ liệu từ Flyspect sau đó còn được sử dụng trong nhiều nghiên cứu trí tuệ nhân tạo của OpenAI và DeepMind, trong đó có các công nghệ phục vụ xây dựng ChatGPT. Thành công của dự án cũng được nhắc đến tại Hội nghị Toán học thế giới năm 2022.
Hiện nay, Flyspect tiếp tục được phát triển theo mô hình hợp tác giữa Viện Toán học, Đại học Thăng Long và Đại học Pittsburgh (Mỹ), đồng thời góp phần đào tạo nhân lực trẻ cho ngành Toán ứng dụng tại Việt Nam.
Giáo sư Hoài An cùng cộng sự của minh. Ảnh: Tổng hợpDù đạt nhiều thành tựu, GS Hoài An cho rằng, phụ nữ làm khoa học vẫn phải đối mặt với không ít rào cản, đặc biệt là áp lực cân bằng giữa sự nghiệp và gia đình.
Với bà, hành trình vượt qua bệnh tật, khó khăn và những giới hạn cá nhân không chỉ là câu chuyện của riêng mình mà còn là nguồn động viên dành cho những phụ nữ đang theo đuổi con đường phát triển bản thân và nghiên cứu khoa học.
