Từng là cây trồng mang lại nguồn thu nhập hàng chục triệu đồng, vụ ớt Đông - Xuân năm nay tại Quảng Ngãi lại đang 'gieo sầu' cho hàng ngàn hộ dân. Giá thu mua lao dốc không phanh, cộng hưởng cùng bài toán chi phí vận tải leo thang đã đẩy thủ phủ ớt miền Trung vào cảnh đìu hiu, buộc bà con phải mang hàng tấn ớt rải phơi dọc các tuyến đường để vớt vát chút vốn liếng.
Mùa ớt buồn bên mạn sông Trà
Dọc theo bờ nam sông Trà Khúc hay các cánh đồng ven sông Trà Bồng (thuộc các địa phương như Bình Chương, Bình Minh, An Phú...), bức tranh thu hoạch năm nay mang một gam màu ảm đạm. Tuyến đường Trường Sa nay bị "nhuộm đỏ" bởi những dải bạt phơi ớt kéo dài chừng 2 km. Khi giá rớt thê thảm, phơi khô trở thành lựa chọn bất đắc dĩ cuối cùng để nông dân kéo dài thời gian bảo quản thay vì nhìn nông sản chín rụng đầy đồng.
Sự tương phản về giá cả so với mùa vụ trước thực sự là một cú sốc. Ông Nguyễn Văn Anh, một người trồng ớt lâu năm tại xã An Phú cho biết, nếu năm ngoái giá ớt tươi neo ở mức 50.000 đồng/kg, thậm chí chạm đỉnh trên 70.000 đồng/kg giúp ông bỏ túi khoảng 50 triệu đồng cho gần 1 tấn ớt, thì nay mọi thứ đã đảo chiều. Mở màn vụ thu hoạch, thương lái báo giá 14.000 đồng/kg và lao dốc chỉ còn 5.000 - 7.000 đồng/kg vào thời điểm đầu tháng 4.
Sự rớt giá khốc liệt này khiến người nông dân rơi vào cảnh "thu hoạch cũng lỗ mà bỏ thì thương". Anh Trần Văn Thanh, nông dân tại huyện Bình Sơn ngậm ngùi chia sẻ bài toán thu chi đầy chua xót: Mỗi sào ớt (khoảng 500 m2) ngốn đến 5 triệu đồng chi phí đầu tư ban đầu. Hiện tại, chỉ riêng tiền trả công thợ hái đã mất từ 250.000 đến 300.000 đồng một ngày. Với mức giá thu mua chạm đáy như hiện tại, tiền bán ớt tươi thậm chí không đủ để trả thù lao cho người thu hoạch.
Điểm nghẽn từ thị trường và gánh nặng logistics
Theo giới phân tích và các đầu mối thu mua, thảm cảnh của ớt Quảng Ngãi năm nay là hệ lụy cộng gộp từ hai yếu tố vĩ mô: Đầu ra ách tắc và cước phí vận tải phình to.
Người dân 'đau đầu' vì giá ớt giảm mạnh. Ảnh minh hoạThứ nhất, ớt miền Trung chủ yếu dựa vào con đường xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc. Khi đối tác phía bên kia biên giới đột ngột giảm khối lượng nhập khẩu, nguồn cung lập tức ứ đọng trong nước, khiến các thương lái e dè, chỉ dám gom hàng cầm chừng.
Thứ hai, biến động của giá nhiên liệu đã trở thành "kẻ ngáng đường" khổng lồ. Quãng đường 1.000 km đưa nông sản từ Quảng Ngãi ra các cửa khẩu phía Bắc tiêu tốn khoảng 500 - 700 lít dầu diesel mỗi chuyến. Ở thời điểm giá dầu vọt lên hơn 40.000 đồng/lít (gấp đôi so với năm trước), mỗi container phải gánh thêm 12 - 15 triệu đồng chi phí cho một chiều lăn bánh, đẩy tổng đội vốn cước phí hai chiều lên ngót nghét 30 triệu đồng. Dù giá dầu sau đó đã có nhịp điều chỉnh giảm xuống mức gần 33.000 đồng/lít, con số này vẫn cao gấp rưỡi cùng kỳ. Áp lực chi phí khiến đội xe container không còn tấp nập, nhiều tài xế buộc phải đỗ xe chờ gom đủ hàng và ngóng giá dầu hạ nhiệt mới dám xuất phát.
Chờ một cuộc tái cơ cấu cho vùng chuyên canh
Thống kê từ Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Quảng Ngãi cho thấy, toàn tỉnh có quy mô canh tác lên tới hơn 1.000 ha trong vụ Đông - Xuân, cung cấp cho thị trường khoảng 21.000 tấn ớt mỗi năm. Bất chấp sản lượng dồi dào, hình thức canh tác hiện tại vẫn bộc lộ rõ sự manh mún, phân tán và thiếu liên kết.
Hàng chục ngàn tấn nông sản làm ra hoàn toàn phó mặc cho đội ngũ thương lái tự do định đoạt, thiếu vắng những doanh nghiệp đứng ra bao tiêu dài hạn bằng hợp đồng minh bạch. Sự đứt gãy trong chuỗi cung ứng này giải thích vì sao khi xuất khẩu gặp "trái gió trở trời", người chịu thiệt thòi đầu tiên và nặng nề nhất luôn là nông dân. Trong lúc chờ đợi sự can thiệp, nhiều cơ sở gom hàng chỉ biết tự cứu mình bằng cách đưa ớt vào các kho lạnh bảo quản hoặc phơi khô ngóng giá.
Về lâu dài, giới chuyên môn nhận định địa phương cần sớm có chiến lược quy hoạch lại các vùng trồng tập trung thành khu vực chuyên canh quy mô lớn. Đồng thời, việc kiến tạo hệ thống thông tin thị trường nhạy bén và hình thành chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ trực tiếp giữa nông dân và doanh nghiệp chính là chiếc "phao cứu sinh" duy nhất để Quảng Ngãi thoát khỏi điệp khúc được mùa rớt giá đầy xót xa.
