VẢI THÔNG MINH HỖ TRỢ THEO DÕI SỨC KHỎE
Cuối tháng 11, PGS. Trương Vĩ Khánh, nhà khoa học người Việt đang công tác tại Đại học Flinders (Australia), sẽ tham dự Hội nghị Mùa thu 2026 của Hội Nghiên cứu Vật liệu (MRS) tại Boston, Mỹ. Diễn ra từ ngày 29/11 đến 4/12/2026, đây là một trong những hội nghị khoa học vật liệu lớn nhất thế giới.
Ông được mời với tư cách diễn giả khách mời đặc biệt (Distinguished Guest Speaker) tại chuyên đề SB13 về kim loại lỏng, trình bày các nghiên cứu ứng dụng gallium trong y sinh. Sự tham gia này là một dấu mốc trong hành trình của một nhà khoa học Việt Nam đóng góp vào cộng đồng nghiên cứu kim loại lỏng quốc tế.
Sau sự kiện này, đến tháng 12/2026, ông sẽ chia sẻ nghiên cứu về vải thông minh tại giải thưởng VinFuture ở Việt Nam.
Một chiếc áo có thể làm nhiều hơn chức năng che chắn và làm đẹp cho cơ thể. Theo PGS. Khánh, vải dẫn điện có thể được dùng làm điện cực mềm để thu nhận tín hiệu điện tim. Khi kết hợp với các cảm biến và hệ thống phân tích phù hợp, thiết bị hướng tới hỗ trợ theo dõi sức khỏe trong sinh hoạt hằng ngày.

PGS Trương Vĩ Khánh.
Xa hơn, nhóm nghiên cứu hướng tới tích hợp cơ chế đưa thuốc có kiểm soát vào vật liệu dệt. Loại thuốc, liều lượng và thời điểm sử dụng cần được xác định cho từng ứng dụng, cùng với việc đánh giá hiệu quả và độ an toàn.
Theo ông Khánh, một số đặc tính của vật liệu đã được kiểm nghiệm trong phòng thí nghiệm. Mục tiêu là biến một vật dụng quen thuộc thành thiết bị hỗ trợ theo dõi và chăm sóc sức khỏe hằng ngày.
Nền tảng của nghiên cứu được xây dựng từ những công trình trước đó của nhóm. Năm 2023, ông Khánh cùng cộng sự phát triển loại vải dệt phủ kim loại lỏng, có khả năng dẫn điện, tự phục hồi kết nối điện và kháng khuẩn, đồng thời thử nghiệm làm điện cực đo điện tâm đồ.
Từ loại vải có khả năng dẫn điện, nhóm nghiên cứu đang phát triển thêm các chức năng mới như theo dõi tín hiệu sinh học và giải phóng thuốc như đã nêu.
Gallium là nguyên liệu quan trọng. Ngoài ứng dụng y tế, trong ngành công nghiệp bán dẫn, chúng được sử dụng để sản xuất các vật liệu phục vụ chip và thiết bị công nghệ cao. Theo PGS. Khánh, Trung Quốc hiện giữ vị thế áp đảo trong sản xuất Gallium tinh luyện. Việt Nam có một số loại quặng chứa nguyên tố này nhưng chưa có năng lực tinh luyện tương xứng.
"Ngay cả Mỹ hoặc các nước châu Âu cũng chưa bắt kịp sản lượng tinh chế của Trung Quốc. Có thể do ban đầu họ đánh giá chưa đúng tầm vóc của Gallium. Ngoài ý nghĩa trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao thì Gallium còn có vai trò cực kỳ quan trọng trong y tế, nhưng ứng dụng trực tiếp từ Gallium trong mảng này vẫn còn ít người nghiên cứu và tôi nghĩ đây sẽ là hướng đi rất tiềm năng", ông nói.
TỪ PHIM KẺ HỦY DIỆT ĐẾN THAM VỌNG CHỮA LÀNH VẾT THƯƠNG BẰNG KIM LOẠI LỎNG
Năm 2018, sau khi xem phần phim thứ hai của series Kẻ hủy diệt, PGS. Trương Vĩ Khánh đặc biệt ấn tượng với T-1000 – robot làm từ kim loại lỏng, có thể biến đổi hình dạng và tự phục hồi gần như ngay lập tức sau khi bị phá hủy.
Ông tò mò liệu trong thế giới thực có vật liệu nào sở hữu đặc tính tương tự, có thể tự liền lại sau khi bị chém đứt thành nhiều mảnh.
"Tôi nghĩ có rất nhiều thứ trước kia người ta cho là viển vông nhưng rồi một ngày lại trở thành sự thật. Khi xem bộ phim đó, tôi lập tức muốn tìm một thứ có thể tự phục hồi như robot T-1000 và cuối cùng đã tìm ra Gallium", ông kể.
Thế giới có 2 loại kim loại lỏng là thủy ngân và Gallium, nhưng thủy ngân rất độc còn Gallium thì không. "Vì nó là kim loại lỏng nên khi bị tác động thì giống như vết dao cắt trên nước và nước thì sẽ nhanh chóng khép liền lại".

Ông Khánh khi còn là nghiên cứu sinh ở Úc.
Từ sự tò mò ấy, ông chủ động tìm đến GS. Michael D. Dickey tại Đại học Bang North Carolina (Mỹ), chuyên gia trong lĩnh vực kim loại lỏng, đặc biệt là các vật liệu có nền Gallium.
Trước đó, ông Khánh đã nghiên cứu về công nghệ nano y sinh và vật liệu kháng khuẩn. Khi chuyển sang Gallium, ông tìm cách tận dụng đặc tính của kim loại này để phát triển những vật liệu có thể ứng dụng trong y tế.
Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là kháng khuẩn. Vi khuẩn cần sắt để tồn tại và phát triển, trong khi ion Ga³⁺ có một số đặc điểm hóa học tương tự ion sắt nên có thể bị vi khuẩn hấp thụ nhầm. Tuy nhiên, gallium không thể thay thế sắt trong các chức năng sinh học thiết yếu, làm gián đoạn quá trình sống và phát triển của vi khuẩn — cơ chế thường được ví như "con ngựa thành Troy". Đây là cơ sở để nhóm nghiên cứu tìm cách kiểm soát vi khuẩn, kể cả những chủng kháng kháng sinh.
Từ đó, ông Khánh phát triển các hướng ứng dụng trong chăm sóc vết thương. Nhóm nghiên cứu các công thức gel chứa các hạt gallium kim loại lỏng kích thước nano để sử dụng trên vết thương, nhằm kháng khuẩn và hỗ trợ lành thương. Một hướng khác là tạo lớp phủ kháng khuẩn cho thiết bị y tế, ống thông niệu và vật liệu cấy ghép, nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm trùng. Gần đây, ông phát triển một bề mặt kim loại lỏng có khả năng diệt khuẩn, được kích hoạt bằng pin 9V thông dụng và hướng tới các ứng dụng trong đời sống hằng ngày.
Đặc tính tự kết nối của gallium cũng mở ra khả năng phát triển các cấu trúc dẫn điện trên băng gạc và thiết bị đeo, có thể phục hồi kết nối điện sau khi bị tác động.
Tuy nhiên, việc có thể giúp cơ thể người tự lành ngay sau khi bôi gel hay xương gãy tự nối lại như trong phim Hollywood vẫn còn là viễn cảnh phía trước.
NHÀ KHOA HỌC VIỆT Ở AUSTRALIA VÀ CÂU CHUYỆN TRỞ VỀ
Xuất thân từ Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong, PGS. Trương Vĩ Khánh sang Australia du học từ năm 17 tuổi và xây dựng phần lớn sự nghiệp nghiên cứu tại đây. Năm 2024, ông được trao ARC Future Fellowship trong khuôn khổ đợt tài trợ cùng năm. Dự án có kinh phí gần 1 triệu AUD (922.232 AUD), được triển khai từ tháng 6/2025 đến tháng 6/2029.
Với ông, khoản tài trợ không chỉ là kinh phí triển khai đề tài mà còn là sự tin tưởng của hệ thống nghiên cứu Australia. "Nếu làm không tốt, chính mình sẽ cảm thấy có lỗi. Hơn nữa, với các nhà khoa học, hồ sơ năng lực không chỉ được nhìn nhận ở một quốc gia mà còn được theo dõi trong cộng đồng khoa học quốc tế", ông Khánh nói.
Chương trình tài trợ kéo dài đến tháng 6/2029. Sau thời điểm này, ông có thể cân nhắc một môi trường làm việc mới, trong đó Việt Nam là lựa chọn đang được nghĩ tới.

PGS Khánh trong buổi trò chuyện tại Trường Đại học Y dược TP.HCM.
Dù chưa chuyển công tác về nước, ông Khánh đã hợp tác nghiên cứu với một số trường đại học Việt Nam, trong đó có Đại học Đà Nẵng, Đại học Quốc Tế, Đại học Tôn Đức Thắng, và Đại học Y Dược TP.HCM. Các dự án trải rộng từ nghiên cứu độc tính trên chuột đến phát triển bao bì kháng khuẩn. Một công trình nghiên cứu về ứng dụng AI trong phát triển vật liệu y sinh mới, do ông đồng tác giả cùng TS. Ngô Sơn Tùng tại Đại học Tôn Đức Thắng, đã được giới nghiên cứu quốc tế trích dẫn hơn 70 lần chỉ trong vòng một năm.
Theo PGS. Khánh, muốn thu hút các nhà khoa học ở nước ngoài trở về, Việt Nam cần bắt đầu từ việc kết nối và hợp tác với họ khi họ còn làm việc tại các trung tâm nghiên cứu quốc tế. Ngay cả khi chưa hồi hương, tri thức và kinh nghiệm của họ vẫn có thể được chia sẻ, đóng góp cho các nhóm nghiên cứu trong nước.
Năm 2018, hình ảnh T-1000 trong Kẻ hủy diệt khiến PGS. Khánh muốn tìm một vật liệu có thể tự phục hồi. Trên phim, robot chỉ cần vài giây để tự liền lại. Trong phòng thí nghiệm, mỗi đặc tính của Gallium phải được nghiên cứu và tìm cách ứng dụng. T-1000 vẫn thuộc về thế giới viễn tưởng, nhưng câu hỏi mà nó gợi ra đã theo ông Khánh suốt nhiều năm nghiên cứu.
Bổ sung lịch sử ngắn: Gallium được nhà hóa học Pháp Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran phát hiện năm 1875, bốn năm sau khi Dmitri Mendeleev dự đoán sự tồn tại của nguyên tố này. Kim loại có nhiệt độ nóng chảy khoảng 29,8 độ C. Trong các cấu trúc vật liệu phù hợp, tính linh động của kim loại lỏng giúp hình thành lại đường dẫn điện khi bị gián đoạn.
Mendeleev dự đoán năm 1871; Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran phát hiện gallium năm 1875. Nhiệt độ nóng chảy của gallium tinh khiết là khoảng 29,8 độ C. Nguồn: https://pubs.usgs.gov/publication/fs20133006 ; https://periodic-table.rsc.org/element/31/gallium