Nếu như trước đây, hạt đười ươi chỉ là thứ quả rừng chín rụng dưới gốc, ít người nhặt, thì nay loại hạt này đã “đổi vận”, trở thành đặc sản quý của núi rừng với mức giá khiến nhiều người bất ngờ. Trên thị trường hiện nay, hạt đười ươi được bán với giá từ 180.000 đến 300.000 đồng/kg, thời điểm khan hiếm còn có thể cao hơn.
Quả rừng hiếm, 4–5 năm mới có một mùa
Hạt đười ươi vào mùa từ khoảng giữa tháng 4 đến hết tháng 6 hằng năm. Đây là loại quả mọc hoàn toàn tự nhiên trong rừng nguyên sinh, phân bố chủ yếu tại khu vực Trung Trung Bộ và Tây Nguyên. Không giống nhiều loại cây trồng khác, cây ươi sinh trưởng chậm, phải mất khoảng 4 năm mới bắt đầu cho quả và theo chu kỳ 4–5 năm mới ra quả một lần.
Hạt đười ươi nay thành đặc sản hiếm - Ảnh minh họa
Chính đặc điểm sinh học này khiến sản lượng hạt đười ươi mỗi mùa khá hạn chế, góp phần đẩy giá trị kinh tế của loại hạt này lên cao. Cây ươi thường là cây cổ thụ lớn, thân thẳng, cao trung bình 25–30 mét, quả mọc ở ngọn hoặc đầu cành nên việc thu hái không hề dễ dàng.
Khi còn non, quả ươi có lớp vỏ ngoài màu đỏ, mặt trong ánh bạc. Đến lúc chín, quả chuyển sang màu nâu vàng, vỏ mỏng, bên trong là hạt khô cỡ đầu ngón tay, gắn với phần đài lớn như chiếc lá. Khi rụng, quả xoay tròn theo gió, có thể bay xa khỏi gốc cây vài mét đến vài chục mét, vì thế người dân gọi là “đười ươi bay”.
Hiện nay, trên thị trường phổ biến hai loại hạt đười ươi. Loại được đánh giá cao nhất là đười ươi bay – những quả chín rụng tự nhiên, được nhặt dưới đất, giá thường dao động từ 280.000–300.000 đồng/kg. Loại còn lại là hạt ươi do người dân leo cây hái trực tiếp rồi mang về sấy khô, giá mềm hơn, khoảng 180.000–250.000 đồng/kg.
Dù khác nhau về cách thu hoạch, cả hai loại đều được ưa chuộng nhờ khả năng nở “thần kỳ”. Khi ngâm nước ấm, phần thịt hạt nở gấp 8–10 lần, tạo thành lớp thạch nhầy màu nâu nhạt, vị hơi chát nhưng mát và dễ uống.
Hạt đười ươi thường được ví như “yến sào của núi rừng” - Ảnh minh họa
“Yến sào của núi rừng”, thức uống giải nhiệt mùa hè
Nhờ đặc tính này, hạt đười ươi thường được ví như “yến sào của núi rừng”. Cách sử dụng khá đơn giản: chỉ cần 5–6 hạt, bấm bỏ hai đầu, ngâm cho nở, bóc bỏ vỏ và hạt cứng bên trong, giữ lại phần thịt mềm để pha với đường phèn hoặc sữa đặc. Nhiều người còn kết hợp cùng hạt chia, hạt é để tăng độ ngon và giá trị dinh dưỡng.
Theo y học dân gian, hạt đười ươi (còn gọi là Annam Tử) có vị ngọt thanh, tác dụng giải nhiệt, thanh phế, nhuận tràng. Loại hạt này thường được dùng vào mùa nắng nóng hoặc hỗ trợ các triệu chứng như táo bón, ho khan, nổi mụn nhọt do nóng trong.
Đến mùa ươi, nhiều người dân ở Quảng Ngãi, Đà Nẵng, Kon Tum… lại rủ nhau vào rừng nhặt đười ươi bay. Có nhóm kiên nhẫn chờ quả rụng, có người liều mình leo lên những cây cao hàng chục mét để rung cành cho quả rơi xuống.
Công việc này có thể mang lại thu nhập từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi ngày, nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Người hái phải băng rừng sâu, địa hình hiểm trở, thậm chí cắm trại nhiều ngày liền dưới tán cây ươi già để “đón lộc rừng”.
Sau khi thu hoạch, hạt đười ươi nếu được bảo quản khô ráo, tránh ẩm nước có thể để được tới hai năm. Người sành thường chọn những hạt căng, vỏ nâu vàng; hạt có vỏ đen thường là quả non, khi ngâm nở kém.
Từ thứ quả rừng từng bị bỏ quên, hạt đười ươi đang ngày càng khẳng định vị thế như một đặc sản thiên nhiên giá trị cao, vừa mang lại lợi ích sức khỏe, vừa góp phần cải thiện thu nhập cho người dân sống dựa vào rừng.
