Biển báo trên cầu Nhật Tân thể hiện các khoảng cách 0m, 50m, 100m, 150m và 200m để tài xế xác định khoảng cách phù hợp với tốc độ - Ảnh: HỒNG QUANG
Một buổi sáng ở một ngã tư Hà Nội, đèn đỏ vừa bật thì phía sau vang lên tiếng còi xe cấp cứu. Một ô tô phía trước nhích lên, bánh vượt qua vạch dừng rồi khựng lại. Người lái dường như cũng phân vân: tiến thêm để mở lối hay đứng yên vì trước mặt là đèn đỏ và camera?
Chuyện chỉ vài chục giây nhưng gợi một câu hỏi rộng hơn: một quy định đúng về mục tiêu đã đủ để trở thành một chính sách tốt hay chưa?
Nghị định 168/2024 có hiệu lực từ đầu năm 2025, trong đó người lái ô tô không chấp hành tín hiệu đèn giao thông bị phạt 18-20 triệu đồng. Mức phạt cao nhằm tăng sức răn đe.
Nhưng ngoài đường, mọi thứ không rành mạch như trong văn bản. Biển báo có thể bị khuất, vạch kẻ mờ, tín hiệu giao thông trục trặc, có nơi biển báo dày khiến người lái khó kịp nhận biết đâu là chỉ dẫn cần theo. Chế tài càng nặng thì yêu cầu về biển báo, tín hiệu và tổ chức giao thông càng phải chuẩn xác. Nhiều người băn khoăn đơn giản vì muốn biết phải xử lý thế nào cho đúng.
Một nghiên cứu của Hội đồng Khoa học về chính sách Chính phủ Hà Lan, Why Knowing What To Do Is Not Enough - "Biết phải làm gì vẫn chưa đủ" - phân biệt "năng lực tư duy" để biết, hiểu, xử lý thông tin với "năng lực hành động" để quyết định và thực hiện. Khi chịu áp lực, năng lực ấy còn có thể suy giảm.
Trong giao thông, người lái đôi khi chỉ có vài giây để quyết định, muốn họ chấp hành đúng thì điều kiện thực hiện cũng phải rõ.
Câu chuyện trên cầu Nhật Tân cho thấy khá rõ khoảng cách ấy. Ngày 24-9, các mốc 0, 50, 100, 150 và 200m được lắp để giúp tài xế ước lượng khoảng cách an toàn. Chỉ ba ngày sau, các biển này lại tạm tháo xuống sau khi xuất hiện tình trạng xe đi chậm, ùn ứ cục bộ và nhiều ý kiến lo ngại. Cơ quan chức năng giải thích đây chủ yếu là biển hướng dẫn, không nhằm làm căn cứ xử phạt. Một giải pháp hỗ trợ tuân thủ, nếu đưa ra chưa đúng cách, cũng có thể gây thêm lúng túng.
Cũng khó đòi hỏi người làm luật dự báo hết mọi tình huống trước khi văn bản có hiệu lực. Đánh giá tác động trước ban hành, dù làm kỹ, vẫn là dự báo dựa trên những giả định về hành vi, chi phí và phản ứng của xã hội. Chỉ khi chính sách được áp dụng, những giả định ấy mới thực sự va vào cuộc sống.
Nhiều nước vì thế coi trọng đánh giá sau thực thi để xem quy định tạo ra tác động gì, chi phí ra sao và có hệ quả nào ngoài dự kiến. EU áp dụng nguyên tắc "evaluate first" - đánh giá trước tiên, Anh có Post-Implementation Review (Xem xét sau thực hiện), còn Úc yêu cầu đánh giá lại đối với những thay đổi pháp quy có tác động lớn.
Mạng xã hội cũng là một nguồn tín hiệu. Nó không đại diện cho toàn xã hội nhưng khi cùng một vướng mắc được nhắc đi nhắc lại, đó có thể là "điểm ma sát" của chính sách: câu chữ chưa rõ, hướng dẫn chậm, hạ tầng chưa đáp ứng hoặc xuất hiện tình huống người soạn thảo chưa lường tới.
Vài trăm hay vài nghìn bình luận không thể thay cho bằng chứng, nhưng có thể chỉ cho cơ quan quản lý biết nên nhìn vào đâu. Sau đó phải kiểm tra bằng dữ liệu: hành vi thay đổi thế nào, chi phí tuân thủ ra sao, nhóm nào chịu tác động, có hệ quả ngoài dự kiến không và mục tiêu ban đầu đạt đến đâu.
Việt Nam cũng đang đặt vấn đề này rõ hơn. Tháng 4-2026, Bộ Tư pháp tổ chức lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học để xây dựng cơ chế và tiêu chí đánh giá hiệu quả thi hành văn bản quy phạm pháp luật sau ban hành, hướng tới "pháp luật tốt trong cuộc sống".
Theo dõi thi hành không nên dừng ở việc đếm số văn bản đã phổ biến, số cuộc kiểm tra hay số trường hợp bị xử lý. Điều cần biết là quy định đang tạo ra thay đổi gì, người dân vướng ở đâu, chi phí thực hiện có như dự tính không và có hệ quả nào lúc ban hành chưa nhìn thấy.
Nghị định 168 chỉ là một ví dụ. Bất kỳ chính sách nào sau một thời gian thực hiện cũng cần được nhìn lại: mục tiêu đạt đến đâu, người dân có hiểu và làm được không, điều kiện thực hiện đã đủ chưa, chi phí có vượt dự tính không, điều gì đang xảy ra khác với những giả định ban đầu.
Một quy định tốt không chỉ đúng về mục tiêu và đúng thẩm quyền. Người dân còn phải hiểu được, có điều kiện thực hiện, có thời gian chuẩn bị và được hướng dẫn khi tình huống mới phát sinh. Sau một thời gian áp dụng, chính sách phải được kiểm tra lại bằng những gì thực sự diễn ra ngoài cuộc sống.
Pháp luật chưa hoàn thành sứ mệnh khi được ban hành và phải thực sự được kiểm chứng khi đi vào cuộc sống.
