Ảnh tòa nhà D2 tại một dự án nhà ở xã hội ở xã Vĩnh Lộc, TP.HCM - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Đó là bức tranh thực tế được chỉ ra từ báo cáo "Nghiên cứu về nhu cầu, kỳ vọng và cơ chế tâm lý của nhóm đối tượng chưa tiếp cận nhà ở xã hội" do nhóm chuyên gia từ Trường đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP.HCM) thực hiện trên 1.059 người dân, kết hợp cùng khảo sát sâu tại 20 doanh nghiệp chủ đầu tư.
"Chưa nộp đã ngán": Nỗi sợ mang tên thủ tục
Chiều muộn tại khu nhà trọ ven Khu công nghiệp VSIP, TP.HCM, chị Nguyễn Thị Mai (29 tuổi, công nhân may) cẩn thận cất tập hóa đơn tiền trọ vừa đóng. Vợ chồng chị từ Thanh Hóa vào Nam làm việc đã 7 năm, tổng thu nhập hai người khoảng 17 triệu đồng/tháng.
Hơn hai năm qua, chị đau đáu ngóng thông tin về các dự án nhà ở xã hội quanh vùng để mong thoát cảnh ở trọ oi nóng. Tuy nhiên, khi hỏi đến chuyện nộp hồ sơ, chị Mai thở dài: "Nghe đồng nghiệp kể chuyện đi xin giấy tờ là tôi đã thấy dội".
Chị kể nhiều đồng nghiệp làm công nhân cũng từng đi nộp hồ sơ nhưng cứ bị trả về vì thiếu xác nhận thu nhập, xác nhận chưa có nhà hay giấy tờ con cái. "Làm công nhân, nghỉ bữa nào là mất tiền bữa đó, nên dù rất muốn nhưng chưa ai dám đi làm lại".
Nỗi e ngại của chị Mai phản ánh đúng thực trạng khi báo cáo cho thấy 92,8% người có nhu cầu chưa từng bước chân vào quy trình nộp hồ sơ.
Khi gạt bài toán tài chính sang một bên, chính bức tường thủ tục là rào cản cản bước người dân đầu tiên. Bởi khảo sát ghi nhận 20% người dân hoàn toàn không biết cách thức đăng ký hay bắt đầu quy trình từ đâu.
Cùng với đó, 19% đánh giá bộ hồ sơ và các bước xét duyệt quá rườm rà, phức tạp, và 16% không tự xác định được mình có thuộc diện thụ hưởng theo quy định hay không.
Việc thiếu nguồn cung càng khiến phân khúc nhà ở xã hội trở thành "miếng bánh ngọt" cho nhiều đối tượng lừa đảo. Ảnh chụp một dự án nhà ở xã hội khởi công đã lâu nhưng hiện "trùm mền" tại khu đông TP.HCM - Ảnh: CÔNG TRIỆU
Bị vây giữa "mù mờ" thông tin và "chi phí tâm lý"
Không chỉ công nhân, lực lượng nhân viên văn phòng cũng ngán ngẩm trước "vòng xoáy" giấy tờ. Anh Trần Văn Nam (31 tuổi, nhân viên IT tại TP.HCM) chia sẻ hai vợ chồng tích lũy được gần 400 triệu đồng. Với thu nhập dưới 40 triệu đồng/tháng, hai vợ chồng nhắm đến căn hộ nhà ở xã hội khoảng 800 triệu đến 1 tỉ đồng để vay thêm ngân hàng. Thế nhưng hành trình tìm nhà lại đụng phải bức tường thông tin mù mờ.
"Tìm trên mạng toàn gặp cò đất rao chênh giá, hoặc các hội nhóm chỉ nhau làm dịch vụ 'bao đậu' hồ sơ với chi phí vài chục triệu đồng. Trang web chính thức thì thông tin mở bán rất thưa thớt. Thấy rủi ro quá nên tôi đành gác lại, chấp nhận tiếp tục ở thuê", anh Nam kể.
Thực tế, có 41% người dân tìm kiếm thông tin qua Internet và 28% hỏi qua người thân, bạn bè, trong khi kênh báo chí, truyền hình hay cổng thông tin chính thức chỉ chiếm 2%. Sự thiếu vắng thông tin minh bạch khiến 4,6% người từng nộp hồ sơ rơi vào cảnh "mất hút" thông tin, không hề nhận được phản hồi. Chính sự mù mờ này tạo ra "chi phí tâm lý" lớn, khiến người dân mặc định thủ tục rất khó khăn và tự từ bỏ cơ hội ngay từ đầu.
Sợ mua phải "bốn bức tường" trơ trọi
Bên cạnh câu chuyện giấy tờ, người trẻ khi tính chuyện mua nhà ở xã hội còn sợ mua phải dự án bị "bỏ rơi" về hạ tầng. Chị Lê Thị Thuận (34 tuổi, ngụ tại TP.HCM) chia sẻ từng tham quan một dự án nhà ở xã hội giáp ranh thành phố. Giá căn hộ ở đây khá rẻ nhưng quanh dự án chỉ là đồng trống, thiếu trường mầm non, chợ và trạm y tế.
"Hai vợ chồng đi làm trong trung tâm mất hơn một tiếng. Chuyển về đây thì tiền xăng xe, gửi con bên ngoài còn tốn hơn tiền thuê trọ gần công ty. Mua nhà là để an cư chứ không phải chỉ mua bốn bức tường để chui ra chui vào", chị Thuận thẳng thắn.
Khảo sát ghi nhận ngoài giá bán, người mua đặc biệt chú trọng hệ sinh thái tiện ích thiết yếu gồm mua sắm (20%), giáo dục (18%), y tế (9%) và giao thông (8%).
Để giải bài toán "nghẽn" tiếp cận nhà ở xã hội, các chuyên gia đề xuất giải pháp cốt lõi là chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy lấy người dân làm trung tâm.
Theo đó, chính sách cần hỗ trợ xuyên suốt toàn bộ hành trình của người mua: từ lúc tìm kiếm thông tin, kiểm tra điều kiện, chuẩn bị hồ sơ đến khi nhận nhà. Các cơ quan quản lý cần sớm ban hành cổng thông tin tập trung, tích hợp công cụ điện tử cho phép người dân tự đánh giá điều kiện thụ hưởng trước khi nộp hồ sơ, giúp giảm thiểu thời gian và áp lực tâm lý.
Về phía thực thi thủ tục, các doanh nghiệp kiến nghị áp dụng cơ chế một cửa liên thông và "luồng xanh" dành riêng cho dự án nhà ở xã hội. Việc thẩm định hồ sơ cần diễn ra đồng thời giữa các phòng ban chuyên môn, công khai tiến độ xử lý để rút ngắn tối đa chi phí chờ đợi.
