Thiếu nhân lực quản lý mã vùng trồng
Chia sẻ về công tác quản lý mã số vùng trồng , bà Phạm Thị Minh Hiếu - Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP. Cần Thơ cho biết, lâu nay, nông dân, hợp tác xã (HTX) chủ động hoàn thiện hồ sơ xin cấp mã vùng trồng. Trong đó, phải đạt các điều kiện về diện tích tối thiểu (từ 10ha trở lên), ranh giới, quy trình canh tác, nhật ký sản xuất, quản lý sinh vật gây hại. Sau khi cấp mã, địa phương kiểm tra định kỳ, đột xuất, nếu phát hiện vi phạm sẽ yêu cầu khắc phục, hoặc đề nghị tạm dừng, thu hồi mã.
Theo bà Hiếu, quy định diện tích tối thiểu được cấp 1 mã vùng trồng phải từ 10 ha trở lên, trong khi diện tích canh tác phân tán, nhiều hộ sản xuất nhỏ, nên phải gộp nhiều hộ trồng vào 1 mã. Địa phương cũng thiếu nhân lực quản lý mã vùng trồng, mã cơ sở đóng gói.
Trước ngày 31/7/2026, mỗi mã vùng trồng phải có diện tích tối thiểu 10 ha, dẫn tới phải gom diện tích của nhiều hộ dân, tạo ra nhiều bất cập về quản lý, sử dụng mã vùng trồng, rơi tình trạng "cha chung không ai khóc".
Ông Võ Tấn Lợi - Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp - cho rằng, mã số cơ sở đóng gói là tài sản riêng của DN, DN tự bảo vệ và quản lý. Riêng mã vùng trồng, vì phải gom nhiều hộ trồng vào với nhau mới đủ diện tích để được cấp 1 mã, nên thường cấp cho HTX. Vùng Tây Nguyên các hộ trồng thường có diện tích lớn, mỗi mã chỉ vài hộ nên dễ quản lý hơn, nhưng đặc thù miền Tây diện tích sản xuất phân tán, nhỏ lẻ, nhiều hộ cùng tham gia 1 mã nên khó quản lý, rơi tình trạng “cha chung không ai khóc”, dễ phát sinh kẽ hở, bị lợi dụng.
Ông Lợi dẫn chứng, sản lượng 10 ha sầu riêng tối đa từ 200-250 tấn/vụ (được quản lý trong hồ sơ mã vùng trồng), nhưng khi thu hoạch, có thể không đạt sản lượng này do mất mùa, chất lượng trái không đạt xuất khẩu. Khi DN thu mua và nhận uỷ quyền sử dụng mã vùng trồng để xuất khẩu, do sản lượng không đủ, có không ít DN thu gom thêm bên ngoài (vùng trồng chưa được cấp mã, không giám sát) và trộn lẫn, sử dụng mã vùng trồng được uỷ quyền để xuất khẩu.
"Do không giám sát được hết việc DN sử dụng mã vùng trồng, nên từ đây phát sinh tiêu cực, như mua bán, trà trộn để xuất khẩu. Việc thu mua sầu riêng bên ngoài khó kiểm soát chất lượng, chỉ cần lô hàng đó có trái bị phát hiện nhiễm cadimi , vàng O lập tức bị trả lại, mã vùng trồng bị xử phạt, đình chỉ, cuối cùng nông dân gánh hậu quả", ông Lợi nói.
Cần trách nhiệm từ cấp cơ sở
Ông Võ Tấn Lợi - Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp - cho biết, trước đây, để được cấp mã số vùng trồng sầu riêng, thường DN chi tiền và phối hợp với địa phương, HTX, đoàn thể đến từng hộ dân vận động, đo đạc tọa độ để xác định diện tích tham gia. Hồ sơ gửi tới Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh thẩm định và gửi Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Cục lại gửi Tổng cục Hải quan Trung Quốc thống nhất cấp mã. Quy trình này rất mất thời gian, chi phí, thậm chí tiêu cực. Nay quy trình đã được đơn giản hóa, nhanh gọn hơn.
Thu hoạch sầu riêng ở Cần Thơ.
Khi sầu riêng thu hoạch, HTX sẽ ủy quyền cho 1 DN có mã số đóng gói sử dụng, không được ủy quyền cho bên thứ 3, nếu DN không thu mua nữa phải trả lại ủy quyền, lúc này HTX mới được ủy quyền cho DN khác. Khi xuất vườn, DN phải ghi rõ số lượng thu hoạch và xuất đi bao nhiêu để kiểm soát sản lượng.
Về kiểm nghiệm sầu riêng xuất khẩu, đầu vụ thu hoạch năm nay, xảy ra tình trạng ách tắc, quá tải, dừng nhận mẫu kiểm định, hoặc tạm dừng hoạt động để bảo trì, phục vụ kiểm tra tại một số trung tâm kiểm nghiệm. Ông Lợi cho biết, tình trạng này rất bất thường, không rõ lý do, làm ách tắc sầu riêng xuất khẩu, giá giảm sâu, sức ép lớn lên các DN muốn xuất khẩu hàng sớm. Sau đó, lãnh đạo Bộ NN&MT vào cuộc, tình hình mới ổn định trở lại. "Rõ ràng có gì đó không ổn", ông Lợi nói.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ tháng 1/2025 đến tháng 5/2026, có hơn 400 mã vùng trồng sầu riêng bị Trung Quốc cảnh báo vi phạm, trong đó có 167 mã đã bị đình chỉ do vi phạm. Trước đó, năm 2024, thị trường EU đưa ra 114 cảnh báo an toàn thực phẩm đối với nông sản Việt Nam, cao hơn Thái Lan, Indonesia hay Nhật Bản. Phần lớn lô hàng bị từ chối không phải chất lượng kém, mà vì sai mã vùng trồng, không truy xuất được dữ liệu minh bạch nguồn gốc.
Chính phủ vừa ban hành Nghị quyết 36/2026/NQ-CP quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói (quy định tại Nghị định 38/2026/NĐ-CP). Nghị quyết có hiệu lực ngay từ ngày 31/7/2026, quy định việc cấp, quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói hoàn toàn trực tuyến, theo nguyên tắc tổ chức, cá nhân tự khai, tự chịu trách nhiệm, giảm thời gian phê duyệt.
Đặc biệt, Nghị quyết 36 quyết định tạm ngưng quy định về diện tích tối thiểu của một vùng trồng được cấp mã phải từ 10 ha (khoản 1 Điều 6, Nghị định 38).
