Cần tạo điều kiện, môi trường cho trẻ em gái được học tập, phát triển - Ảnh minh họa: NGỌC PHƯỢNG
Hai vấn đề này diễn ra đồng thời, đặt ra yêu cầu chính sách phải vừa khuyến khích sinh con, vừa kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh.
Dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện một số chính sách dân số là bước đi cần thiết. Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi người dân thực sự được thụ hưởng và tạo ra thay đổi hành vi xã hội.
Chính sách nên có "sàn" chung để bảo đảm công bằng
Một trong những băn khoăn lớn nhất là nhiều quy định trong dự thảo vẫn giao địa phương quyết định mức hỗ trợ tùy điều kiện thực tế hoặc ngân sách.
Cách quy định này tạo sự linh hoạt, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ cùng một chính sách dân số, người dân ở địa phương này được hưởng, trong khi địa phương khác lại không có điều kiện triển khai.
Vì vậy cần thiết kế theo hướng Trung ương quy định một "sàn chính sách" thống nhất về đối tượng và mức hỗ trợ tối thiểu, còn địa phương được quyền nâng mức hỗ trợ nếu có điều kiện. Những địa phương khó khăn cần có cơ chế hỗ trợ từ ngân sách Trung ương hoặc các chương trình mục tiêu.
Làm được như vậy mới bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận chính sách, đồng thời vẫn phát huy tính chủ động của địa phương.
Bên cạnh đó, khen thưởng là hình thức ghi nhận và động viên, nhưng quyết định sinh con và nuôi con chịu tác động bởi rất nhiều yếu tố như chi phí nhà ở, chăm sóc trẻ, học tập, thu nhập, việc làm, thời gian nghỉ thai sản hay khả năng tiếp cận dịch vụ giữ trẻ.
Trong bối cảnh đó, một khoản thưởng một lần khó có thể tạo ra thay đổi bền vững bằng một hệ thống hỗ trợ liên tục trong những năm đầu đời của trẻ.
Nếu nguồn lực cho phép, nên nghiên cứu các chính sách hỗ trợ kéo dài đến khi trẻ 36 tháng tuổi, bởi đây mới là giai đoạn các gia đình chịu áp lực kinh tế lớn nhất.
Chú ý thông điệp truyền thông
Việc hỗ trợ gia đình sinh hai con gái thể hiện thông điệp tích cực của Nhà nước trong việc khuyến khích bình đẳng giới. Tuy nhiên, nếu truyền thông và thiết kế chính sách không phù hợp, xã hội rất dễ hiểu theo hướng "sinh hai con gái vì thiệt thòi nên được thưởng".
Đó không phải mục tiêu của chính sách. Điều cần hướng tới là khẳng định con gái có giá trị bình đẳng với con trai; gia đình có con gái cũng được tạo điều kiện phát triển như bất kỳ gia đình nào khác.
Vì vậy, nên chuyển từ tư duy "thưởng cho gia đình có hai con gái" sang "đầu tư cho trẻ em gái và bảo đảm bình đẳng cơ hội". Đó là sự khác biệt rất lớn.
Chính sách không chỉ hỗ trợ một lần, mà cần tạo điều kiện để trẻ em gái được học tập, chăm sóc sức khỏe, phát triển nghề nghiệp, tiếp cận cơ hội việc làm, khởi nghiệp và phát triển toàn diện.
Thông điệp cần được truyền tải rõ ràng là: sinh con gái không phải là thiệt thòi, nuôi con gái không phải là gánh nặng và con gái cũng chính là tương lai của gia đình cũng như đất nước.
Cần thay đổi tư tưởng trọng nam
Nhiều nghiên cứu quốc tế cũng như thực tiễn tại Việt Nam đều cho thấy nguyên nhân sâu xa của mất cân bằng giới tính khi sinh không nằm ở việc thiếu chính sách hỗ trợ mà bắt nguồn từ tư tưởng trọng nam, quan niệm phải có con trai để nối dõi, thờ cúng tổ tiên hoặc chăm sóc cha mẹ khi về già.
Do đó truyền thông không nên chỉ dừng lại ở khẩu hiệu "không lựa chọn giới tính thai nhi", mà cần chuyển mạnh sang thông điệp "con trai hay con gái đều quý như nhau".
Quan trọng hơn, đối tượng truyền thông không chỉ là phụ nữ mang thai. Trong rất nhiều gia đình, quyết định phải có con trai chịu ảnh hưởng từ người chồng, ông bà nội, trưởng họ hoặc những người có tiếng nói trong cộng đồng.
Nếu không thay đổi nhận thức của những nhóm này thì rất khó tác động đến hành vi.
Chính sách giảm mất cân bằng giới tính khi sinh chỉ hiệu quả khi được xây dựng trên bốn trụ cột. Đó là khuyến khích những gia đình thực hiện tốt bình đẳng giới; hỗ trợ thiết thực cho trẻ em gái và các gia đình khó khăn; giám sát chặt chẽ tình hình mất cân bằng giới tính tại từng địa phương, từng cơ sở y tế.
Đồng thời xử lý nghiêm các hành vi tiết lộ giới tính thai nhi, quảng cáo hoặc cung cấp dịch vụ lựa chọn giới tính trái quy định. Nếu chỉ khuyến khích mà thiếu giám sát và chế tài thì rất khó tạo chuyển biến thực chất.
DƯƠNG LIỄU ghi
