Mốc 1.000 tỷ USD và bước tiến về chất
Cách đây ít ngày, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD, tăng hơn 32% so với cùng kỳ năm trước. Kỷ lục này cho thấy sức bật của cộng đồng doanh nghiệp và hiệu quả điều hành, hỗ trợ của Chính phủ trong bối cảnh thương mại toàn cầu đối mặt nhiều biến động và rủi ro địa chính trị.
Nếu phải mất khoảng 30 năm để cán mốc 500 tỷ USD, Việt Nam chỉ cần thêm 7 năm để chinh phục mốc 1.000 tỷ USD. Nếu tính từ mốc khoảng 85 tỷ USD năm 2006, quy mô thương mại của Việt Nam hiện đã tăng gần 12 lần. Quan trọng hơn, cơ cấu xuất khẩu đang chuyển mạnh sang hàng chế biến chế tạo, điện tử và công nghệ cao, đánh dấu bước tiến không chỉ về quy mô mà cả về chất lượng.
Trong tổng kim ngạch nghìn tỷ USD 10 tháng qua, ngành công nghiệp chế biến chế tạo đóng góp tới 87,4%. Những sản phẩm công nghệ cao, bán dẫn, thiết bị điện tử và linh kiện tinh vi đã chiếm tỷ trọng chính trong cơ cấu xuất khẩu thay cho dầu thô, than đá hay nông sản thô như trước đây. Ngay cả dệt may, da giày giờ cũng đã có những bước tiến lớn, thay vì dựa vào lắp ráp, gia công với sự thâm dụng lao động lớn.
Ông Nguyễn Đức Kiên - Nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ đánh giá: "Trước đây, chúng ta chủ yếu làm gia công, nhưng đến nay đã chuyển sang nghiên cứu, phát triển vật liệu mới phục vụ sản xuất. Đây là một định hướng đúng. Trong nông nghiệp cũng vậy, thay vì chủ yếu xuất khẩu sản phẩm sơ chế như trước, chúng ta đã bắt đầu phát triển các ngành công nghiệp chế biến sâu".
Xuất nhập khẩu Việt Nam trong những năm gần đây giữ được tốc độ tăng trưởng cao một phần là nhờ các doanh nghiệp đã tận dụng hiệu quả các Hiệp định Thương mại tự do (FTA) và quan hệ thương mại với 237 nước và vùng lãnh thổ, trong đó có 36 thị trường xuất khẩu đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD mỗi năm. Khối doanh nghiệp FDI tại Việt Nam đã đóng góp ấn tượng trên 77% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của cả nước.
"Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam không chỉ mang theo nguồn vốn lớn, mà còn đưa công nghệ và những giá trị tích cực, góp phần tạo sự cộng hưởng, thúc đẩy hợp tác và phát triển cùng các doanh nghiệp Việt Nam", ông Nguyễn Văn Toàn - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (VAFIE) nói.
Không còn đứng ngoài cuộc chơi toàn cầu, các doanh nghiệp trong nước đã chủ động đổi mới tư duy quản trị, làm chủ công nghệ lõi và nghiêm túc đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường quốc tế để đưa hàng hóa Việt Nam vươn xa.
Ông Nguyễn Quang Vinh - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết: "Các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay rất chủ động đáp ứng những yêu cầu về ESG, bao gồm quản trị, xã hội và môi trường. Điều này góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp".
Cột mốc 1.000 tỷ USD chưa phải là điểm dừng, mà là bệ phóng cho một tầm nhìn xa hơn. Dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Bộ Công Thương không chỉ đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số cho giai đoạn 2026-2030, mà còn hướng tới mục tiêu nằm trong nhóm 10 quốc gia có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới vào năm 2045.
Việt Nam gia tăng giá trị cho chuỗi cung ứng toàn cầu
Trong cột mốc 1.000 tỷ USD tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam, nhìn lại gần nhất trong tháng 10 vừa qua, xuất khẩu của nước ta tiếp tục cải thiện, trong khi nhập khẩu giảm. Trong tháng 10, Việt Nam đã xuất siêu 7,94 tỷ USD, gấp hơn 6 lần tháng trước. Cán cân thương mại nhờ đó chuyển biến tích cực, góp phần thu hẹp mức nhập siêu lũy kế từ đầu năm nay. Dự kiến, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả năm nay sẽ đạt khoảng 1.110 tỷ USD.
Các con số xuất nhập khẩu này phản ánh quy mô hàng hóa đi qua biên giới. Nhưng để đánh giá vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng, điều quan trọng hơn là phía sau dòng hàng ấy có bao nhiêu năng lực sản xuất và giá trị được tạo ra tại Việt Nam.
Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu, Tổng Giám đốc toàn cầu của Công ty tư vấn quản lý và chiến lược Roland Berger, ông Denis Depoux, dùng hai hình ảnh "Token" và "Concrete" để mô tả sự lệch pha của dòng vốn toàn cầu. Trong khi "Token" đại diện cho trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và kinh tế số thu hút hàng nghìn tỷ USD, dòng vốn dành cho nhà máy, năng lượng, logistics và hạ tầng là "Concrete" lại ngày càng đắt đỏ, khan hiếm.
Muốn khơi thông nguồn lực cho kinh tế thực, hạ tầng vật chất phải được kết nối với số hóa, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Với Việt Nam, đây là cơ hội không chỉ tiếp nhận các công đoạn sản xuất, mà còn tiến lên những khâu có hàm lượng công nghệ và giá trị cao hơn.
Chuyển động này đang thể hiện qua cơ cấu xuất khẩu. Tỷ trọng máy móc, điện tử và sản phẩm chế tạo… xuất khẩu sang Mỹ và châu Âu tăng từ 37% năm 2016 lên gần 57% năm ngoái. Trong khi đó, tỷ trọng dệt may, da giày và nông sản... đã giảm tương đối. Theo diễn giả, đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất toàn cầu, thay vì chỉ đảm nhận những công đoạn gia công đơn thuần.
Theo Tổng Giám đốc Toàn cầu Roland Berger, hơn 70% hàng nhập khẩu của Việt Nam là máy móc, thiết bị và linh kiện phục vụ xây dựng nhà máy và tổ chức sản xuất. Trong khi đó, tỷ trọng máy móc, điện tử và sản phẩm chế tạo chính xác trong cơ cấu xuất khẩu ngày càng tăng.
Sự hiện diện của các tập đoàn toàn cầu như BYD, Jinko Solar, Goertek, Intel hay Amkor, cùng hệ sinh thái sản xuất của Apple, cho thấy dòng vốn đang đi vào nhà máy, dây chuyền và hạ tầng phục vụ sản xuất. Đó là những tài sản thực, hay "Concrete", cho thấy dòng vốn toàn cầu đang gắn với năng lực sản xuất thực tế tại Việt Nam.
Ông Denis Depoux - Tổng Giám đốc toàn cầu, Công ty Tư vấn quản lý và chiến lược Roland Berger đánh giá: "Đây không phải là chuyển hướng thương mại hay trung chuyển. Đó là máy móc, linh kiện được đưa đến để xây những nhà máy thật. Giờ câu chuyện không phải Trung Quốc hoặc Việt Nam, mà là Trung Quốc và Việt Nam.
Một minh chứng là nhà máy hơn 1 tỷ USD của Tập đoàn LEGO tại TP Hồ Chí Minh, nhà máy trung hòa carbon đầu tiên. Cơ sở này đồng thời kết nối với mạng lưới nhà cung cấp tại Trung Quốc, cho thấy chuỗi sản xuất đang được tổ chức theo hướng kết nối giữa Việt Nam và Trung Quốc,thay vì dịch chuyển hoàn toàn khỏi một thị trường.
Ông Thue Quist Thomasen - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp các nước Bắc Âu tại Việt Nam cho biết: "Những nhà đầu tư Bắc Âu như Tetra Pak, Pandora, LEGO - nếu đến nhà máy của họ sẽ thấy đây không phải sản xuất đại trà hay dùng lao động giá rẻ, tay nghề thấp, mà là đào tạo người Việt Nam cho công việc trình độ cao, làm ra sản phẩm chất lượng rất cao cho thị trường toàn cầu".
Không chỉ có nhà máy, những công đoạn giá trị cao hơn như nghiên cứu, phát triển và thiết kế cũng đang được đưa đến Việt Nam. Tại ITO Group, các hoạt động này hiện được thực hiện ngay trong nước. Doanh nghiệp chế tạo thiết bị tự động hóa này cũng là nhà đầu tư đầu tiên được TP Hồ Chí Minh áp dụng cơ chế đầu tư "luồng xanh".
Ông Peter James Opdahl - Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ và Tự động hóa ITO, Nhật Bản cho hay: "Chúng tôi giờ làm toàn bộ nghiên cứu, phát triển và thiết kế ngay tại Việt Nam. Thiết bị của chúng tôi cạnh tranh trên thị trường toàn cầu và giành hợp đồng từ những công ty hàng đầu thế giới".
Tuy nhiên, quy mô vốn hay số lượng nhà máy chưa phải thước đo cuối cùng. Theo đại diện Diễn đàn Kinh tế Thế giới, điều quan trọng hơn là mỗi dòng vốn sẽ để lại những giá trị gì cho Việt Nam.
"Thước đo thành công không chỉ là thu hút được bao nhiêu vốn, mà là khi dòng đầu tư kết thúc, nó để lại di sản gì. Người dân có còn hứng khởi, tò mò và vẫn đồng sáng tạo ra sản phẩm, ngay cả khi dòng vốn đã dừng lại hay không?", bà Sandy Chong - Giám đốc phụ trách các sáng kiến khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Diễn đàn Kinh tế Thế giới nêu ý kiến.
"Concrete" tạo nên nhà máy và hạ tầng sản xuất. Nhưng để những tài sản ấy tạo ra giá trị lâu dài, Việt Nam cần giữ lại công nghệ, nâng cao chất lượng nhân lực và phát triển năng lực đổi mới sáng tạo. Khi đó, Việt Nam không chỉ đón dòng vốn, mà còn tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
