Chế biến hạt điềuViệt Nam vừa bước sang năm thứ 19 liên tiếp giữ vững ngôi vương là quốc gia chế biến và xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới. Kết thúc năm 2025, toàn ngành xác lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu với kim ngạch xuất khẩu chạm mốc 5,4 tỷ USD, chiếm trọn 80% tổng sản lượng nhân điều xuất khẩu của toàn cầu. Sang đến 9 tháng đầu năm 2026, dòng chảy thương mại tiếp tục duy trì nhịp độ sôi động khi khối lượng xuất khẩu đạt hơn 594 ngàn tấn, mang về gần 4,2 tỷ USD. Tín hiệu đáng mừng nhất là tốc độ tăng trưởng giá trị đạt 7,4%, bỏ xa mức tăng trưởng sản lượng 3,5%. Điều này minh chứng cho việc hạt điều Việt Nam đang rũ bỏ lớp áo gia công khối lượng lớn để tiến lên phân khúc cao cấp hơn. Trong bức tranh đó, Trung Quốc và Mỹ tiếp tục là hai khách hàng chịu chi nhất, lần lượt chiếm 21,61% và 15,21% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Nghịch lý đằng sau những con số tỷ đô
Được dự báo sẽ tiếp tục xô đổ cột mốc 5 tỷ USD trong năm 2026, bức tranh của ngành điều không chỉ có những gam màu sáng. Đằng sau vị thế của một trung tâm chế biến hàng đầu thế giới là sự phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung bên ngoài. Hiện tại, khoảng 85% lượng điều thô phục vụ các nhà máy trong nước đều phải nhập khẩu. Chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, các doanh nghiệp Việt đã phải móc hầu bao tới 4,4 tỷ USD để mua về gần 2,8 triệu tấn nguyên liệu thô.
Biến động giá cả nguyên liệu đang đẩy các nhà máy vào thế khó. Mức giá điều thô nhập khẩu bình quân trong giai đoạn này neo ở mức 1.582,56 USD/tấn, thậm chí có thời điểm vọt lên ngưỡng 1.689,66 USD/tấn vào tháng 4. Trong khi đó, giá bán nhân điều thành phẩm lại không thể tăng tương xứng với chi phí đầu vào. Tình trạng đầu vào đắt, đầu ra ép cộng hưởng cùng chi phí vận tải, logistics và rào cản thuế quan ngày càng khắt khe đang trực tiếp ăn mòn biên lợi nhuận của các nhà sản xuất nội địa.
Lối thoát từ chế biến sâu và chuỗi giá trị xanh
Để giữ vững ngôi vương, ngành điều buộc phải định hình lại luật chơi thay vì chỉ lấy số lượng làm điểm tựa. Chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam Phạm Văn Công nhận định con đường sống còn của các doanh nghiệp là dồn lực đầu tư công nghệ chế biến sâu, tung ra sản phẩm mới và lấy chất lượng, thương hiệu làm vũ khí cạnh tranh. Thị trường quốc tế ngày nay không chỉ mua hạt điều mà còn mua cả câu chuyện về môi trường và trách nhiệm xã hội. Những hàng rào tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải và sản xuất xanh buộc các doanh nghiệp phải chuyển mình từ sớm để không bị loại khỏi cuộc chơi toàn cầu.
Ở góc độ thực tiễn, ông Tạ Quang Huyên, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Hoàng Sơn 1, tiết lộ các sản phẩm chế biến sâu của doanh nghiệp đã thành công tiến vào kệ hàng siêu thị châu Âu. Ông chia sẻ "Điều cốt lõi nhất để sản phẩm chế biến sâu vào được thị trường khó tính là vừa phải đảm bảo vệ sinh an toàn thưc phẩm vừa có giá tốt".
Bên cạnh nỗ lực tự thân, tính liên kết trong ngành cũng là yếu tố then chốt để tồn tại. Ông Vũ Thái Sơn, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Long Sơn, nhấn mạnh cộng đồng doanh nghiệp cần chấm dứt ngay tình trạng tự hạ giá để giành giật hợp đồng. Lối mòn cạnh tranh nội bộ này chỉ làm suy yếu sức mạnh chung. Lời giải thực sự nằm ở việc các công ty bắt tay nhau, len lỏi sâu hơn vào chuỗi phân phối quốc tế và xây dựng thương hiệu độc lập để bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng cuối cùng.
