Mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cán mốc 100 tỷ USD vào cuối năm 2027 đang được ví như một "chiến dịch 500 ngày" của ngành nông nghiệp Việt Nam. Nhưng phía sau con số đầy tham vọng ấy, điều được các chuyên gia nhấn mạnh không phải là sản lượng hay diện tích canh tác, mà là sự chuyển đổi của 9 triệu hộ nông dân – những người trực tiếp tạo ra giá trị cho ngành.
Chia sẻ tại tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?" do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức, chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp, Nông thôn, nhận định không có chính sách xóa đói giảm nghèo nào hiệu quả hơn việc đưa 9 triệu hộ nông dân nhỏ lẻ ra thẳng thị trường quốc tế. Khi người nông dân tiếp cận được các thị trường lớn, họ không chỉ có thêm thu nhập mà còn tạo động lực để cả nền nông nghiệp chuyển sang mô hình phát triển bền vững hơn.
Nông nghiệp nhiều năm qua luôn là bệ đỡ của nền kinh tế. Năm 2025, ngành đạt mức xuất siêu khoảng 20 tỷ USD, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản vượt 70 tỷ USD. Đây là nền tảng quan trọng để Việt Nam đặt mục tiêu nâng lên 100 tỷ USD trong chưa đầy hai năm.
Thế nhưng, nghịch lý là Việt Nam đứng trong nhóm dẫn đầu thế giới về nhiều mặt hàng như gạo, cà phê, hồ tiêu, trái cây nhiệt đới..., song phần lớn vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu với giá trị gia tăng chưa cao.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nguyên nhân lớn nhất nằm ở mô hình sản xuất nhỏ lẻ, phân tán và phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm truyền thống. Khi mỗi hộ sản xuất theo một cách khác nhau, việc kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu hay đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế trở nên rất khó khăn.
Không chỉ vậy, việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật trong nhiều năm khiến đất canh tác suy thoái, phát sinh tồn dư hóa chất và kim loại nặng. Đây là nguyên nhân khiến nhiều lô hàng phải đối mặt với các rào cản kỹ thuật ngày càng nghiêm ngặt tại các thị trường nhập khẩu.
Bài học từ sầu riêng: Có sản lượng thôi chưa đủ!
Sầu riêng là minh chứng rõ nhất cho cơ hội và cũng là thách thức mà người nông dân đang đối mặt. Trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu rau quả tăng 17,7%, trong đó sầu riêng tiếp tục là mặt hàng chủ lực. Việt Nam hiện có hơn 170.000 ha sầu riêng với sản lượng dự kiến gần 2 triệu tấn, được đánh giá có khả năng vượt Thái Lan trong tương lai.
Tuy nhiên, chỉ khoảng 30-40% diện tích sầu riêng hiện được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu. Điều này đồng nghĩa phần lớn người nông dân vẫn chưa đủ điều kiện tham gia sâu vào các thị trường chất lượng cao.
Trong khi đó, Trung Quốc – thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Việt Nam – liên tục nâng tiêu chuẩn nhập khẩu. Theo ông Âu Anh Tuấn, Cục phó Cục Hải quan, sầu riêng Việt Nam hiện bị kiểm tra với tần suất cao hơn hàng Thái Lan do các vấn đề liên quan đến dư lượng kim loại nặng.
Đối với mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn như sầu riêng, chỉ cần chậm thông quan thêm một ngày cũng đủ làm giảm chất lượng, tăng chi phí logistics và làm hao hụt lợi nhuận của người nông dân.
Muốn đạt 100 tỷ USD, người nông dân phải trở thành "nhà kinh doanh"
Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, bước đột phá quan trọng nhất không nằm ở việc mở rộng diện tích hay tăng sản lượng mà là thay đổi tư duy, chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp.
Điều đó có nghĩa người nông dân không còn chỉ quan tâm đến việc trồng được bao nhiêu, thu hoạch bao nhiêu mà phải hướng đến chất lượng, thương hiệu, thị trường và giá trị gia tăng.
Muốn vậy, sản xuất cần được tổ chức lại theo các vùng chuyên canh quy mô lớn, liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và hệ thống logistics. Chỉ khi nằm trong chuỗi giá trị này, người nông dân mới có thể đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của các thị trường quốc tế.
Dữ liệu sẽ trở thành "mùa vụ" mới của người nông dân
Nếu trước đây tài sản lớn nhất của người nông dân là đất đai thì trong tương lai, dữ liệu sẽ trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh.
Theo ông Tô Nguyễn Thành, Chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông, thủy sản, các nhà nhập khẩu hiện không chỉ mua nông sản mà còn yêu cầu toàn bộ hồ sơ về quá trình sản xuất. Ông đề xuất xây dựng hệ thống định danh ba cấp cho hàng hóa xuất khẩu: định danh từng sản phẩm từ vùng trồng, định danh từng thùng hàng và định danh từng container. Toàn bộ thông tin về vùng trồng, nhật ký chăm sóc, kết quả kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc sẽ được tích hợp vào một mã dữ liệu duy nhất.
Khi hải quan nước nhập khẩu quét mã container, toàn bộ "lý lịch" của lô hàng sẽ hiện ra ngay lập tức. Điều này giúp giảm đáng kể thời gian thông quan, hạn chế rủi ro đối với những mặt hàng có tính mùa vụ cao và tăng niềm tin của khách hàng quốc tế.
Nói cách khác, người nông dân trong tương lai không chỉ bán trái cây hay nông sản mà còn bán sự minh bạch và uy tín của chính sản phẩm mình tạo ra.
Nông dân không thể "đơn thương độc mã"
Các chuyên gia đều cho rằng quá trình chuyển đổi này không thể chỉ đặt lên vai người nông dân. Để mục tiêu 100 tỷ USD trở thành hiện thực, cần một cơ chế điều phối đủ mạnh ở cấp Chính phủ nhằm tháo gỡ đồng thời các điểm nghẽn về tín dụng, đất đai, logistics, lao động và thủ tục hành chính.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là thành lập "Tổ hành động" cấp Chính phủ do một Phó Thủ tướng trực tiếp chỉ đạo để điều phối các bộ, ngành và địa phương trong suốt chiến dịch 500 ngày.
Song song với đó là tiếp tục cải cách thủ tục theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, cắt giảm các quy định chồng chéo giữa các bộ, đồng thời thúc đẩy đàm phán với Trung Quốc về cơ chế công nhận kết quả kiểm định lẫn nhau nhằm rút ngắn thời gian thông quan cho nông sản Việt.
Mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD vì thế không chỉ là bài toán về tăng trưởng kim ngạch. Đó còn là cơ hội để tái định vị vai trò của người nông dân trong nền kinh tế. Khi người nông dân không còn sản xuất theo kinh nghiệm mà dựa trên dữ liệu; không còn bán sản phẩm đơn lẻ mà tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu; không còn đứng ngoài thị trường mà trở thành chủ thể của thị trường, thì cột mốc 100 tỷ USD sẽ không chỉ là một con số, mà là dấu mốc cho một nền nông nghiệp hiện đại và có sức cạnh tranh thực sự.
