Theo chia sẻ của Khoai Lang Thang trên mạng xã hội, fanpage của anh nhận được thông báo từ Meta yêu cầu thay đổi ảnh đại diện vì hình ảnh bị xác định là vi phạm bản quyền. Để khôi phục ảnh, anh buộc phải gửi khiếu nại nhằm chứng minh mình là chủ sở hữu hợp pháp.
Sự việc nhanh chóng thu hút sự chú ý bởi bức ảnh bị gỡ là chân dung của chính người sử dụng tài khoản. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng đây là hệ quả của cơ chế thực thi bản quyền được nhiều nền tảng trực tuyến áp dụng, trong đó ưu tiên xử lý nhanh các báo cáo vi phạm trước khi tiến hành xác minh đầy đủ.
Khoai Lang Thang bị đánh bản quyền hình ảnh của chính mình. Ảnh minh họaNhiều người lầm tưởng rằng ai tải một hình ảnh lên Facebook hoặc Instagram trước sẽ được hệ thống mặc nhiên công nhận là chủ sở hữu. Thực tế không phải vậy. Meta không vận hành như một cơ quan đăng ký quyền tác giả. Thay vào đó, nền tảng áp dụng mô hình "notice-and-takedown" (tiếp nhận thông báo và gỡ bỏ). Khi nhận được một báo cáo vi phạm bản quyền có đủ yếu tố theo quy định, hệ thống có thể tạm thời hạn chế hoặc gỡ nội dung trước, sau đó mới cho phép người bị ảnh hưởng gửi khiếu nại để yêu cầu xem xét lại. Cơ chế này giúp nền tảng phản ứng nhanh với các hành vi sao chép trái phép nhưng cũng có thể dẫn tới việc nội dung hợp pháp bị xử lý nhầm nếu báo cáo ban đầu không chính xác hoặc bị lợi dụng.
Nói cách khác, việc Khoai Lang Thang bị yêu cầu thay ảnh đại diện không đồng nghĩa Meta xác nhận người khác sở hữu bức ảnh, mà chỉ cho thấy hệ thống đã kích hoạt quy trình xử lý sau khi tiếp nhận một báo cáo bản quyền.
Đằng sau các hệ thống bảo vệ bản quyền là công nghệ đối chiếu dữ liệu bằng AI. Các nền tảng có khả năng nhận diện những nội dung giống hoặc gần giống nhau thông qua "dấu vân tay số" (digital fingerprint), giúp phát hiện hình ảnh, video hoặc âm thanh trùng khớp với dữ liệu đã có trong hệ thống. Tuy nhiên, AI không tự xác minh được bối cảnh sử dụng cũng như quyền sở hữu thực tế.
Điều đó có nghĩa, nếu hai tệp dữ liệu giống nhau, hệ thống có thể xác định chúng trùng khớp, nhưng không thể kết luận ngay ai là chủ sở hữu hợp pháp hoặc liệu việc sử dụng có được cấp phép hay không. Chính vì vậy, bước xác minh cuối cùng vẫn cần đến quy trình khiếu nại và xem xét thủ công. Đây cũng là lý do Meta luôn duy trì cơ chế phản đối quyết định gỡ nội dung để người dùng chứng minh quyền sở hữu khi cho rằng hệ thống đã xử lý sai.
Facebook có một cơ chế để bảo vệ bản quyền dẫn đến những tình huống dở khóc dở cười như của Khoai Lang Thang. Ảnh minh họaNhững trường hợp chủ sở hữu bị hệ thống nhận diện nhầm đã xuất hiện nhiều năm qua trên các nền tảng số. Trên YouTube, hệ thống Content ID được xây dựng nhằm phát hiện video chứa nội dung trùng với cơ sở dữ liệu do các đối tác bản quyền cung cấp. Khi phát hiện sự trùng khớp, hệ thống có thể tự động gắn khiếu nại, chặn video hoặc chuyển doanh thu quảng cáo cho bên được xác định là chủ sở hữu. Tuy nhiên, Content ID chỉ thực hiện việc so khớp dữ liệu chứ không đánh giá ngữ cảnh hay quyền sử dụng hợp pháp, vì vậy YouTube vẫn duy trì quy trình kháng nghị để xử lý các trường hợp nhận diện sai.
Trong thực tế, nhiều nghệ sĩ quốc tế từng gặp tình huống tương tự. Đã có thời điểm các video của rapper Eminem trên kênh YouTube chính thức bị hệ thống Content ID gắn cảnh báo do cơ chế đối chiếu tự động. Ca sĩ Justin Bieber cũng từng bị hệ thống của Meta ngắt một buổi phát trực tiếp khi phát chính ca khúc của mình vì AI chỉ nhận diện bản nhạc có bản quyền, thay vì nhận biết người phát cũng là nghệ sĩ liên quan. Các trường hợp này cho thấy AI ngày càng mạnh trong việc phát hiện nội dung trùng lặp nhưng vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn quá trình xác minh quyền sở hữu.
Sự cố của Khoai Lang Thang một lần nữa cho thấy những giới hạn của các hệ thống kiểm duyệt tự động. Đối với các nền tảng, việc xử lý nhanh các báo cáo bản quyền là cần thiết nhằm hạn chế tình trạng sao chép trái phép. Tuy nhiên, nếu quá phụ thuộc vào cơ chế tự động, chính những người sáng tạo nội dung hợp pháp cũng có thể trở thành đối tượng bị ảnh hưởng.
Trong thời gian chờ khiếu nại được giải quyết, người dùng có thể phải đối mặt với việc nội dung bị hạn chế phân phối, mất doanh thu quảng cáo hoặc gián đoạn hoạt động trên nền tảng. Điều này cho thấy AI hiện vẫn là công cụ hỗ trợ phát hiện vi phạm chứ chưa thể thay thế hoàn toàn quá trình xác minh của con người.
