Nhắc đến những món quà dân dã của mùa thu, nhiều người thường nghĩ tới cốm, hồng, củ sen hay các loại khoai. Thế nhưng có một loại củ mọc dưới nước, hình dáng đặc biệt, vị bùi ngọt và thường được bán với giá khá mềm lại đang vào mùa: củ ấu.
Không có vẻ ngoài bắt mắt như nhiều loại nông sản khác, củ ấu sở hữu lớp vỏ cứng màu đen, hai chiếc sừng đặc trưng. Bên trong là phần thịt trắng, bùi và nhiều tinh bột. Củ ấu có thể luộc ăn trực tiếp, nấu cháo, làm món ăn vặt hoặc kết hợp với nhiều nguyên liệu khác.
Cây ấu được trồng ở các ao, đầm tại nhiều địa phương Việt Nam. Mùa quả thường rơi vào khoảng tháng 7 - 9, vì vậy đây cũng là thời điểm loại củ này xuất hiện nhiều hơn trên thị trường.
Củ ấu có gì mà được ví như "kho báu" dinh dưỡng?
Điểm đáng chú ý đầu tiên của củ ấu nằm ở thành phần tinh bột. Hạt ấu chứa khoảng 49% tinh bột và khoảng 10,3% protid. Với 100 g củ ấu chín, tài liệu này ghi nhận khoảng 19,7 g đường các loại, 4,5 g albumin, một lượng nhỏ chất béo cùng vitamin B1, B2, PP, vitamin C và các khoáng chất như canxi, sắt, mangan, phốt pho.
Điều đó giải thích vì sao ăn vài củ ấu luộc có thể tạo cảm giác no khá lâu. Phần thịt củ mềm, bùi, hơi ngọt, phù hợp để ăn chơi hoặc dùng như một phần tinh bột trong bữa ăn.
Tuy nhiên, gọi củ ấu là "siêu thực phẩm" hay "nhân sâm" chỉ nên xem là cách ví von trong dân gian. Không có một loại củ nào có thể thay thế một chế độ ăn đa dạng. Đặc biệt, những thông tin cho rằng củ ấu có thể "thải độc", chữa vàng da, giảm huyết áp hoặc điều trị nhiều bệnh khác cần được nhìn nhận thận trọng. Giá trị dinh dưỡng của một thực phẩm không đồng nghĩa với khả năng điều trị bệnh.
Mùa thu ăn củ ấu, cách đơn giản nhất là luộc
Củ ấu tươi thường được rửa sạch rồi luộc chín. Khi lớp vỏ cứng được tách bỏ, phần nhân bên trong có màu trắng, bùi và khá thơm. Đây cũng là cách chế biến đơn giản nhất để thưởng thức loại củ này. Củ ấu luộc có thể dùng làm món ăn vặt thay cho bánh kẹo hoặc các món chiên rán. Với người thích vị bùi, đây là món càng ăn càng dễ "ghiền".
Trong y học cổ truyền, củ ấu già được sử dụng theo quan niệm có tác dụng kiện tỳ, hỗ trợ những trường hợp tỳ vị hư nhược, tiêu chảy hoặc mệt mỏi. Tuy nhiên, đây là thông tin thuộc phạm vi y học cổ truyền và không nên hiểu thành bằng chứng rằng củ ấu có thể điều trị các bệnh lý nói trên.
Không chỉ ăn vặt, củ ấu còn có thể nấu thành nhiều món
- Củ ấu có thể bóc vỏ, nấu cháo cùng gạo và các nguyên liệu khác. Phần thịt củ khi ninh mềm sẽ tạo vị bùi, giúp món cháo có thêm nguồn tinh bột.
- Một cách khác là nấu củ ấu cùng gạo nếp. Món ăn có vị ngọt nhẹ, mềm và khá dễ ăn.
- Củ ấu cũng có thể kết hợp với thịt hoặc các loại rau củ trong món hầm. Khi đó, giá trị của món ăn không chỉ đến từ củ ấu mà còn từ protein, vitamin, khoáng chất của những nguyên liệu đi kèm.
Đây là điểm quan trọng khi xây dựng thực đơn: đừng kỳ vọng một loại củ cung cấp tất cả dưỡng chất mà cơ thể cần. Nếu ăn củ ấu như món ăn vặt, có thể kết hợp thêm trái cây, sữa, trứng hoặc các loại hạt trong ngày để khẩu phần đa dạng hơn.
Củ ấu có giúp hạ huyết áp, tốt cho tim mạch?
Một số thông tin trên mạng cho rằng củ ấu giàu kali, có thể chống lại tác động của natri, từ đó hỗ trợ giảm huyết áp. Tuy nhiên, không nên biến thông tin này thành lời khẳng định rằng ăn củ ấu có thể điều trị tăng huyết áp.
Huyết áp chịu ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố, trong đó có lượng muối, cân nặng, vận động, giấc ngủ, stress, tuổi tác và bệnh lý nền. Một thực phẩm chứa khoáng chất có lợi không đồng nghĩa với việc ăn thực phẩm đó sẽ tạo ra tác dụng điều trị rõ rệt. Người bị tăng huyết áp vẫn cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt là kiểm soát lượng muối và duy trì chế độ ăn hợp lý.
Củ ấu còn được dùng trong y học cổ truyền
Một điểm khiến củ ấu được quan tâm là ngoài vai trò thực phẩm, nhiều bộ phận của cây còn xuất hiện trong các tài liệu y học cổ truyền.
Theo Báo Sức khỏe & Đời sống, BS.CKII Huỳnh Tấn Vũ từng chia sẻ rằng trong y học cổ truyền, củ ấu được sử dụng theo nhiều cách khác nhau. Một số bài thuốc dân gian dùng vỏ củ ấu, thịt củ hoặc toàn cây cho những trường hợp như cảm sốt, loét dạ dày, tỳ vị hư nhược, rôm sảy hay say rượu.
Tuy nhiên, đây là những cách sử dụng theo y học cổ truyền. Người đọc không nên tự ý lấy củ ấu hoặc vỏ củ ấu để sắc uống nhằm điều trị bệnh, đặc biệt khi đang có bệnh lý hoặc sử dụng thuốc kê đơn.
Điểm này đặc biệt đáng lưu ý bởi trên mạng xã hội hiện có nhiều nội dung gắn cho củ ấu những công dụng như "giải độc gan", "chữa vàng da", "hạ huyết áp", "chống viêm" hay "chữa loét dạ dày". Những cách diễn đạt này dễ khiến người đọc hiểu nhầm thực phẩm có thể thay thế điều trị y khoa.
Ăn củ ấu thế nào để vừa ngon vừa hợp lý?
Củ ấu có lớp vỏ cứng và thường được thu hái từ môi trường ao hồ. Vì vậy, khâu làm sạch và nấu chín rất quan trọng.
Nếu mua củ ấu tươi, nên chọn những củ không có dấu hiệu hư hỏng, mốc hoặc có mùi bất thường. Sau khi rửa sạch, nên luộc hoặc nấu chín trước khi ăn. Phần vỏ không nên ăn. Khi củ đã chín, để nguội bớt rồi tách vỏ lấy phần nhân bên trong.
Do chứa nhiều tinh bột, củ ấu nên được tính như một nguồn carbohydrate trong khẩu phần. Nếu đã ăn nhiều cơm, khoai hoặc các loại tinh bột khác, không nên ăn thêm quá nhiều củ ấu chỉ vì nghĩ đây là thực phẩm "càng ăn càng tốt".
Người có bệnh lý chuyển hóa, tiểu đường hoặc đang phải kiểm soát khẩu phần carbohydrate nên cân đối lượng ăn theo chế độ dinh dưỡng cá nhân.
Vì sao mùa thu lại là lúc nhiều người săn củ ấu?
Củ ấu gắn với mùa thu hoạch rõ rệt nên thường được tìm mua nhiều vào thời điểm này. Với người Việt, loại củ này còn gợi nhớ những món ăn dân dã, những gánh hàng rong và những buổi chiều ngồi bóc từng chiếc vỏ cứng để lấy phần nhân bùi bên trong. So với nhiều loại thực phẩm bổ dưỡng được quảng cáo trên thị trường, củ ấu có một lợi thế rất thực tế: dễ ăn, dễ chế biến và không cần biến thành món cầu kỳ.
Một đĩa củ ấu luộc có thể trở thành món ăn vặt. Một bát cháo củ ấu có thể làm bữa sáng hoặc bữa phụ. Củ ấu cũng có thể kết hợp với những thực phẩm khác để tạo thành một khẩu phần đa dạng hơn. Vì vậy, nếu mùa thu này bắt gặp những rổ củ ấu tươi ngoài chợ, bạn hoàn toàn có thể mua về thưởng thức.
Nhưng thay vì coi đây là "nhân sâm" hay một loại thuốc tự nhiên, hãy nhìn củ ấu đúng với giá trị của nó: một loại thực phẩm dân dã, giàu tinh bột, có protein và nhiều vi chất, phù hợp để làm phong phú thêm thực đơn mùa thu.
Điều quan trọng nhất vẫn là ăn đa dạng, đủ nhóm chất và không dùng bất kỳ loại thực phẩm nào để thay thế thuốc hoặc phác đồ điều trị khi đang mắc bệnh.
