Tôm hùm mang lại giá trị lớn cho ngành nuôi thủy sản nước ta nhiều năm qua - Ảnh: XUÂN HOÁT
Cùng với tỉnh Đắk Lắk, Khánh Hòa là một trong hai địa phương có nghề nuôi tôm hùm phát triển nhất miền Trung. Năm 2025, chỉ riêng hai địa phương này đã chiếm đến 95% sản lượng tôm hùm thương phẩm của cả nước.
Bấp bênh nghề nuôi tôm
Vịnh Vân Phong là một trong bốn trung tâm tập trung nghề nuôi tôm hùm lớn nhất tỉnh Khánh Hòa. Nơi đây nổi tiếng với các bè nuôi tôm hùm bông, cho giá trị lớn, xuất khẩu đi Trung Quốc. Tuy nhiên những năm gần đây, việc nuôi tôm hùm gặp khó khăn.
Ông Võ Văn Thái, Giám đốc Hợp tác xã nuôi trồng thủy sản - du lịch Vân Phong, cho biết từ khi Trung Quốc siết công tác truy xuất nguồn gốc sản phẩm tôm hùm xuất khẩu, nhiều người đã phải chuyển đổi sang nuôi cá.
"Ngày xưa mô hình nuôi nhỏ lẻ nên người nuôi một phần sẽ thu gom tôm hùm con từ người dân lặn bắt, phần còn lại mua của các thương lái nhập khẩu, nhưng rất ít khi đủ giấy tờ. Những năm gần đây, phía Trung Quốc yêu cầu tôm nhập khẩu phải có vùng trồng, truy xuất nguồn gốc nên người nuôi gặp khó khăn" - ông Thái nói.
Theo ông Thái, nếu mua tôm hùm giống trôi nổi, tôm nhập khẩu không có giấy tờ có thể giá thành rẻ hơn, nhưng khi xuất bán gặp khó.
"Tôm thương phẩm đi bằng chính ngạch không được vì không có giấy tờ. Một số người nuôi chấp nhận đi tiểu ngạch, nhưng giá chỉ còn khoảng 50% so với thực tế. Kiểu gì cũng khó khăn" - ông Thái nói.
Tương tự, ông Đào Xuân Hòa, Giám đốc Hợp tác xã nuôi trồng thủy sản Vạn Ninh, cho biết mỗi năm tỉnh Khánh Hòa cần khoảng 60 - 70 triệu con tôm hùm giống. Tuy nhiên, khai thác tự nhiên trong tỉnh chỉ đáp ứng khoảng 5%, 95% còn lại phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu.
Khánh Hòa là địa phương có số lồng nuôi tôm hùm lớn nhất miền Trung - Ảnh: XUÂN HOÁT
Do số lượng giống nhập khẩu chính ngạch rất ít nên đa số con giống người dân thả nuôi được mua trôi nổi trên thị trường, chất lượng không đảm bảo, tiềm ẩn nguy cơ về dịch bệnh, không tiêu thụ được.
Chủ tịch Hợp tác xã nuôi trồng thủy sản Vạn Ninh chi ra bài toán mà nhiều năm qua chưa có lời giải. Theo ông, giá trị tôm hùm mang lại rất lớn, nhưng con giống lại phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.
"Từ tôm giống đến việc tiêu thụ tôm hùm phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. Mua được con giống hay không cũng thương lái, đến bán tôm thương phẩm cũng thương lái. Người nuôi hoàn toàn không chủ động cả hai khâu này" - ông Hòa nói.
Theo người nuôi, gặp những mùa vụ khan hiếm con giống, giá tôm hùm giống lên cao, một số hộ nuôi chấp nhận rủi ro bằng cách mua tôm giống không rõ nguồn gốc để giảm chi phí.
Indonesia siết xuất khẩu tôm hùm giống
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Khánh Hòa, hiện phần lớn tôm thương phẩm của địa phương này đa phần xuất khẩu tươi sống sang thị trường Trung Quốc. Đó cũng là tình trạng chung của ngành nuôi tôm hùm Việt Nam khi Trung Quốc chiếm đến gần 98% thị phần xuất khẩu.
Những năm gần đây, nghề nuôi tôm hùm này đang đối mặt với nhiều khó khăn. Đặc biệt từ thời điểm tháng 5-2023, phía Trung Quốc đã sửa đổi Luật bảo vệ động vật hoang dã, trong đó quy định cấm đánh bắt, sử dụng, kinh doanh, buôn bán đối với tôm hùm bông.
Đến nay, đây vẫn là rào cản chính khiến người nuôi tôm hùm của nước ta lâm vào cảnh "tiến thoái lưỡng nan".
"Không riêng gì Trung Quốc, những thị trường xuất khẩu khác cũng đòi hỏi rất cao về chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường…" - lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Khánh Hòa nói.
Hiện ngành nuôi tôm hùm của Việt Nam còn đối mặt với những khó khăn khác như liên kết chuỗi giá trị ngành hàng chưa chặt chẽ, nguồn giống phụ thuộc vào nhập khẩu. Chưa kể chi phí thức ăn và vật tư đầu vào tăng, cộng thêm môi trường vùng nuôi chịu nhiều áp lực, nguy cơ dịch bệnh, biến đổi khí hậu và thiên tai ngày càng lớn.
Dù là ngành mang lại thu nhập cao, nhưng người nuôi tôm hùm ở nước ta đang đối mặt nhiều khó khăn, thách thức - Ảnh: XUÂN HOÁT
Ông Nguyễn Hữu Dũng - Tổng thư ký Hội Thủy sản Việt Nam - cho biết Indonesia đang là nguồn cung tôm hùm giống chính cho Việt Nam, nhưng chính sách quản lý của nước này liên tục biến động.
Theo Quy định KP 7/2024 của Indonesia, nước này chỉ cho phép xuất khẩu tôm hùm sống trên 50g và yêu cầu doanh nghiệp nước ngoài đầu tư cơ sở ươm giống bản địa.
Để phát triển bền vững ngành hàng tôm hùm, nhiều ý kiến đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt hàng nhiệm vụ khoa học - công nghệ cấp quốc gia, trọng tâm là tập trung nguồn lực để làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo. Chỉ khi chủ động con giống, lúc đó ngành nuôi tôm hùm mới phát triển bền vững.
Ngoài ra, đầu tư cho hạ tầng vùng nuôi; tăng cường năng lực vận chuyển tôm hùm sống (có giá trị cao nhất); xây dựng thương hiệu tôm hùm Việt Nam; xử lý các vấn đề kỹ thuật, pháp lý và khoa học để tháo gỡ rào cản về xuất khẩu tôm hùm bông sang thị trường Trung Quốc.
Đồng thời hướng dẫn người nuôi, doanh nghiệp chuẩn hóa các dữ liệu từ vùng nuôi đến xuất khẩu để đáp ứng các yêu cầu của thị trường...
Luật sư Phan Bạch Mai - Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư Khánh Hòa - cho rằng hai nghi can vận chuyển lậu tôm hùm giống từ Singapore về Việt Nam bị khởi tố về tội "vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới". Điều này đã được cơ quan chức năng căn cứ vào các tư liệu, chứng cứ thu thập được trong quá trình điều tra.
Luật sư Mai cũng cho biết khác với tội "buôn lậu", tội "vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới" chỉ vận chuyển, không nhằm mục đích mua bán; trong khi buôn lậu là vận chuyển để kinh doanh, buôn bán. "Với tội danh này, hai nghi can sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt tù 5 - 10 năm tù hoặc phạt bổ sung 1 - 3 tỉ đồng", luật sư Mai nói.
Cũng theo luật sư, trong trường hợp hai người trong vụ án nêu trên không biết trong 4 vali mà họ vận chuyển là hàng hóa không có nguồn gốc, xuất xứ thì không đương nhiên miễn trừ trách nhiệm. Người liên quan phải chứng minh thực sự không biết và không thể biết được.
