Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu: Chúng tôi chưa bao giờ nghĩ 'liệt sĩ vô danh'

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu dâng hương tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ Quốc gia - Ảnh nhân vật cung cấp

Trao đổi với Báo điện tử Tuổi Trẻ, Thượng tướng, Viện sĩ Nguyễn Huy Hiệu, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, chia sẻ mỗi lần tìm được một hài cốt liệt sĩ, ông và mọi người đều có cảm giác như đón một người đồng đội trở về.

Song điều thiêng liêng hơn cả là khi xác định được danh tính, người liệt sĩ đó mới trở về với đúng tên tuổi, quê hương, gia đình của mình.

Ông nói: "Mỗi trường hợp xác định thành công danh tính liệt sĩ không chỉ là kết quả của một quy trình khoa học từ sự cẩn trọng, trách nhiệm trong xác minh, sử dụng phân tích ADN, mà còn góp phần thực hiện trọn vẹn đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Từ đó giúp thêm một gia đình khép lại hành trình tìm kiếm người thân kéo dài nhiều thập kỷ qua".

Nỗi day dứt về những đồng đội chưa trở về, chưa xác định danh tính

* Nhìn lại 'cuộc hành quân' nhiều năm cùng đồng hành với đồng đội trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các anh hùng liệt sĩ, điều gì khiến ông day dứt nhất?

- Điều khiến tôi day dứt nhất là rất nhiều đồng đội chưa được tìm thấy hoặc đã quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính.

Trước đây người ta thường gọi là "liệt sĩ vô danh", nhưng chúng tôi chưa bao giờ nghĩ như vậy. Mỗi liệt sĩ đều có tên tuổi, quê hương, gia đình và đồng đội nhớ về nhưng chỉ là đến hôm nay chúng ta vẫn chưa thể trả lại đúng tên cho các anh.

Tôi nhớ nhất những đồng đội của Trung đoàn 27 (còn gọi là Đoàn Triệu Hải Anh hùng) đã hy sinh trong các trận đánh ác liệt tại khu vực Hồ Khê - Đá Bạc.

Sau chiến tranh, hài cốt các anh được quy tập từ hố bom tập thể về Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, song nhiều trường hợp không còn đủ căn cứ để xác định danh tính.

Chính vì vậy chúng tôi đã vận động xây dựng Khu tưởng niệm các liệt sĩ Trung đoàn 27, với một nhà tưởng niệm và 14 tấm văn bia khắc tên hơn 2.500 liệt sĩ. 

Hằng năm, rất nhiều cựu chiến binh và thân nhân trở về dâng hương.

Trong những cái tên đó, nhiều người vẫn chưa được tìm thấy. Tôi nhớ như in có những gia đình đến nay vẫn chưa tìm được phần mộ của người thân, nhưng khi nhìn thấy tên con, tên chồng, tên cha mình trên bia đá, họ lặng lẽ ôm lấy bia mà khóc.

Mỗi lần chứng kiến những hình ảnh đó, tôi đều rất xúc động và càng thấm thía rằng việc trả lại tên cho các liệt sĩ không chỉ là câu chuyện của khoa học, mà còn là sự an ủi với gia đình cũng như trách nhiệm của những người đồng đội còn sống.

Người dân thành kính tại nhà quàn hài cốt các anh hùng liệt sĩ được tìm thấy ở công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: TRÍ ĐỨC

Xóa đi những nỗi đau hàng thập kỷ cho người thân

* Ông đánh giá thế nào về kết quả bước đầu triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang được thực hiện trên toàn quốc?

- Hơn 100 ngày triển khai "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đã cho thấy những kết quả bước đầu rất phấn khởi. Chúng ta đã quy tập được gần 1.500 hài cốt liệt sĩ và 10 mộ liệt sĩ tập thể.

Nhiều hình ảnh về tìm kiếm, quy tập các liệt sĩ rất xúc động đã và đang được tiếp tục thực hiện tại công viên Lê Thị Riêng, Vị Xuyên…

Cùng với đó đã lấy mẫu hàng chục ngàn mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin, thu nhận hàng trăm ngàn mẫu sinh phẩm thân nhân, đã phân tích, đồng bộ vào cơ sở dữ liệu dân cư khoảng hàng chục ngàn mẫu và đang tiếp tục khẩn trương giám định ADN đối với các mẫu được thu nhận.

Thực tế nhiều năm qua công tác tìm kiếm liệt sĩ vẫn được tiến hành thường xuyên, nhưng chiến dịch lần này đã tạo được khí thế mới nhằm thực hiện trọn vẹn đạo lý "uống nước nhớ nguồn".

Từ các cơ quan chuyên môn, lực lượng quân đội, chính quyền địa phương đến cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân đều tham gia với tinh thần trách nhiệm rất cao. Nhiều địa phương đồng thời rà soát hồ sơ, số hóa dữ liệu, thu thập thông tin từ nhân dân và lấy mẫu hài cốt phục vụ giám định ADN.

Những kết quả bước đầu cho thấy công tác xác định danh tính liệt sĩ đang từng bước chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào ký ức và hồ sơ lưu trữ sang kết hợp chặt chẽ với khoa học công nghệ hiện đại.

Trước đây việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào hồ sơ, sơ đồ chiến trường, lời kể của đồng đội và nhân chứng.

Những phương pháp đó đã giúp tìm được rất nhiều liệt sĩ. Nhưng trong điều kiện hiện nay, nhiều hồ sơ bị thất lạc, các địa danh chiến trường thay đổi theo năm tháng, trong khi những người trực tiếp chứng kiến ngày càng ít đi. Có những trường hợp chỉ còn vài dòng ghi chép trong hồ sơ đơn vị hoặc ký ức của đồng đội còn sống.

Do vậy công nghệ ADN đang mở thêm nhiều cơ hội. Việc phân tích mẫu sinh phẩm và đối sánh với ADN của thân nhân đã giúp xác định danh tính cho nhiều liệt sĩ sau hàng chục năm chưa biết tên, mở ra hy vọng cho nhiều gia đình vẫn đang mòn mỏi chờ đợi.

Tuy nhiên, ADN không phải là câu trả lời duy nhất. Một kết quả giám định chỉ thực sự có giá trị khi được đặt trong tổng thể các nguồn tư liệu lịch sử đã được kiểm chứng. 

Hồ sơ lưu trữ, bản đồ chiến trường, lời kể của đồng đội và kết quả phân tích ADN cần được đối chiếu chặt chẽ trước khi đi đến kết luận cuối cùng.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu - Ảnh: G.H.

* Như vậy, những kết quả bước đầu của "Chiến dịch 500 ngày đêm" không chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn triển khai hiện tại mà còn tạo nền tảng lâu dài cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, thưa ông?

- Đúng như vậy. Khi cơ sở dữ liệu được hoàn thiện, ngân hàng gene thân nhân tiếp tục được mở rộng và các công nghệ giám định hiện đại được làm chủ, sẽ có thêm nhiều liệt sĩ được xác định danh tính trong những năm tới.

Hiện nay công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS-SNP) đã cho phép phân tích những mẫu ADN đã bị phân hủy nặng mà trước đây rất khó giám định. 

Kết quả thử nghiệm bước đầu cho thấy tỉ lệ tách chiết ADN thành công đạt mức cao, tạo thêm cơ hội để xác định danh tính đối với nhiều hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Với những gia đình đã chờ đợi nhiều thập kỷ qua, rõ ràng mỗi tiến bộ của khoa học đều mang theo một niềm hy vọng mới về việc tìm kiếm lại được người thân của mình.

Thống kê của Ban Chỉ đạo quốc gia Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đến ngày 25-7-2026 - Đồ họa: NGỌC THÀNH