Khi những vườn sầu riêng ở Tây Nguyên bước vào mùa thu hoạch, cũng là lúc những người làm nghề "gõ sầu riêng" tất bật rong ruổi khắp các vùng trồng để xác định thời điểm hái quả. Tại nhiều vùng trồng sầu riêng ở Gia Lai, Đắk Lắk hay Đồng Nai, nghề gõ sầu riêng đã trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi thu mua. Người làm nghề không chỉ kiểm tra chất lượng trái mà còn trực tiếp thương lượng với chủ vườn để thu mua, sau đó bán lại cho thương lái hoặc các cơ sở đóng gói.
Theo những người trong nghề, việc xác định thời điểm thu hoạch không thể chỉ dựa vào số ngày sau khi ra hoa mà còn phải đánh giá thực tế từng trái. Âm thanh phát ra khi gõ vào vỏ là một trong những căn cứ quan trọng nhất.
Anh Tô Xuân Anh, người có gần 10 năm gắn bó với nghề thu mua sầu riêng, cho biết: "Khi trái sầu riêng đạt độ chín sinh lý, phần cơm bên trong co lại, tạo khoảng hở với lớp vỏ nên phát ra âm thanh đặc trưng. Đây là dấu hiệu quan trọng để quyết định thời điểm thu hoạch".
Nghề gõ sầu riêng chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Ảnh minh họaNgoài tiếng gõ, những người có kinh nghiệm còn quan sát màu sắc vỏ, hình dáng gai, cuống trái và nhiều đặc điểm khác để đưa ra đánh giá tổng thể. Sự kết hợp giữa quan sát và kinh nghiệm thực tế giúp giảm thiểu nguy cơ thu hoạch sớm, ảnh hưởng đến chất lượng quả.
Theo anh Xuân Anh, người mới vào nghề rất khó phân biệt sự khác nhau giữa các âm thanh phát ra từ trái sầu riêng. Chỉ sau nhiều năm tiếp xúc với hàng nghìn trái mỗi mùa vụ, người làm nghề mới có thể nhận biết được những khác biệt rất nhỏ để đưa ra quyết định chính xác.
Nhờ kinh nghiệm tích lũy, mỗi ngày anh thu mua khoảng 7-8 tạ sầu riêng để nhập lại cho thương lái. Với mức lợi nhuận khoảng 200.000-300.000 đồng mỗi tạ, thu nhập có thể vượt 1 triệu đồng/ngày trong thời điểm cao điểm mùa vụ.
Tuy nhiên, mức thu nhập hấp dẫn luôn đi kèm rủi ro lớn. Chỉ cần đánh giá sai độ già của trái, người thu mua có thể phải gánh thiệt hại đáng kể khi sầu riêng bị non, sượng cơm hoặc không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.
Nhớ lại những ngày đầu mới vào nghề, anh Xuân Anh chia sẻ: "Những ngày mới vào nghề, tôi từng gõ kiểm tra và cắt nhầm những trái chưa đủ tuổi thu hoạch. Do vậy, sầu riêng bị non, sượng cơm khiến tôi thiệt hại hàng chục triệu đồng".
Có người phải trả giá cả chục triệu đồng khi mới vào nghề do đánh giá sai trái sầu. Ảnh minh họaKhông chỉ nam giới, nhiều phụ nữ cũng theo đuổi nghề thu mua sầu riêng nhiều năm. Chị Hoàng Tố Hiền, người có hơn một thập kỷ làm nghề tại nhiều vùng trồng lớn, cho biết: "Nghề này chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Ngoài nghe tiếng gõ, người làm nghề còn phải quan sát màu vỏ, cuống trái. Khi cuống chuyển màu sẫm, vỏ ngả vàng và tiếng gõ phát ra âm thanh rỗng thì có thể thu hoạch".
Theo chị Hiền, việc đánh giá sai chất lượng trái không chỉ khiến người thu mua bị ép giá mà còn có nguy cơ bị thương lái từ chối nhận hàng. Dù vậy, chị vẫn khẳng định: "Dù vậy, thu nhập từ nghề gõ sầu riêng khá hấp dẫn. Tùy sản lượng và quy mô thu mua, mỗi người có thể kiếm từ vài trăm nghìn đồng đến tiền triệu mỗi ngày".
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của ngành sầu riêng Việt Nam, vai trò của những người làm nghề gõ sầu riêng ngày càng được chú ý. Theo số liệu ngành nông nghiệp, sầu riêng đã trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam với kim ngạch khoảng 4 tỷ USD trong năm 2025, gia nhập nhóm nông sản "tỷ đô". Chất lượng thu hoạch vì thế trở thành yếu tố quyết định để đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Đằng sau mỗi lô sầu riêng đạt chuẩn xuất khẩu là sự góp sức thầm lặng của những người gõ sầu riêng. Không có thiết bị điện tử hay máy móc hiện đại, họ vẫn dựa chủ yếu vào đôi tai, đôi mắt và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều mùa vụ. Chính những tiếng gõ tưởng như đơn giản ấy đang góp phần bảo đảm chất lượng cho loại trái cây được mệnh danh là "vua trái cây" của Việt Nam trên thị trường quốc tế.
