Cơn sốt độc hại từ phim ngắn AI (Kỳ 9): Cảm xúc còn lại là trống rỗng gia tăng

Không khó để tìm thấy các phim ngắn AI trên mạng - Ảnh chụp màn hình

Tuổi Trẻ mở bàn tròn có sự chia sẻ, góp ý của các nhà quản lý, chuyên gia, nhà làm phim, những người yêu điện ảnh cùng đóng và mở một câu chuyện đang thời sự, thu hút sự quan tâm của dư luận.

AI trong nghệ thuật: Cần sớm xây dựng hành lang pháp lý và định hướng sáng tạo

AI tạo cho chúng ta cơ hội lớn và cũng gây ra nhiều thách thức, phức tạp. Hiện nay xuất hiện nhiều phim do AI thực hiện trên tất cả các thể loại, lịch sử, cổ tích, tâm lý, đời sống xã hội… Phim AI nội dung ngoại nhập được dịch, lồng tiếng, thay đổi hình ảnh và bối cảnh để tiếp cận khán giả Việt là một vấn đề cần hết sức quan tâm.

Việc này có thể gây ngộ nhận và lệch lạc nhận thức về một nội dung, vấn đề nào đó, nhất là về chủ đề lịch sử; vì vậy cũng có thể xem việc sáng tạo nội dung không phù hợp, không đúng là một vấn đề về an ninh, chủ quyền văn hóa trên không gian mạng. Đây là vấn đề mới cần đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan quản lý nhà nước trên không gian mạng; cần nhanh chóng xây dựng những quy định, hàng rào kiểm duyệt đối với phim do AI tạo ra.

Phó trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM Đinh Thị Thanh Thủy - Ảnh: NVCC

Sử dụng AI trong một vài công đoạn sản xuất hoặc thay thế con người là xu hướng tất yếu. Chúng ta không thể nào tẩy chay hoàn toàn những sản phẩm có sự tham gia của AI, nhưng chúng ta cũng không thể lệ thuộc vào AI. 

Việc chúng ta cần là tạo ra một hệ sinh thái, một môi trường nghệ thuật phát triển nhưng phải dựa vào cảm xúc con người là chính.

AI là công cụ hỗ trợ, không để cho AI thay thế hoàn toàn con người, làm chủ cảm xúc. Chúng ta cũng cần tạo ra một thế hệ khán giả cảm thụ nghệ thuật bằng cảm xúc và hướng đến sự phát triển hài hòa giữa hiện đại và truyền thống, giữa con người hiện thực và công cụ hỗ trợ.

AI hỗ trợ chúng ta tra cứu, thống kê, tập hợp, so sánh, phân tích tổng hợp nội dung và đề xuất phương thức, kỹ thuật, kỹ xảo; còn sáng tạo nội dung, gieo mầm cảm hứng sáng tác, bổ sung kiến thức và trau dồi xúc cảm thì dứt khoát phải do chính con người đảm nhiệm, không "phó thác" cho phóng tác từ ngớ ngẩn đến lệch lạc của AI. 

Sự lệ thuộc hoàn toàn vào AI, không chỉ trong phim ảnh mà còn trong toàn bộ các mặt của đời sống xã hội, sẽ làm thui chột sự sáng tạo, sự phát triển của nhân loại. Tôi nghĩ đây như là lời cảnh báo chung.

Việc này phải có chính sách và quy định pháp luật đồng bộ từ Trung ương, bộ, ngành đến các tỉnh, thành. Có những sự việc không nằm trong phạm vi cho phép hoặc xử lý của Thành phố mà phải theo quy định pháp luật hiện hành. 

Tuy nhiên hiện nay vấn đề AI chưa có quy định nào cụ thể. Một số quy định về tuyên truyền, quảng bá trên không gian mạng chưa cập nhật kịp với xu thế phát triển của các sản phẩm tạo ra từ AI.

Vì vậy, tôi nghĩ Thành phố cần có báo cáo và kiến nghị đối với Trung ương để xây dựng hành lang pháp lý, những quy định và pháp luật cụ thể để có thể áp dụng chung hết cho các trường hợp trong cả nước. 

Riêng Thành phố trước mắt các cơ quan liên quan cần tuyên truyền rộng rãi trong công chúng, đến các đơn vị sản xuất lĩnh vực văn học, nghệ thuật về hiệu quả và mặt trái tác động của AI, cần đẩy mạnh định hướng thẩm mỹ nghệ thuật nhiều hơn nữa, nhất là giới trẻ - những khán giả trong tương lai.

AI có thể bắt chước nhưng không có vốn sống của nghệ sĩ

AI có thể giúp chúng ta kể một câu chuyện nhanh hơn, đẹp hơn, nhưng câu chuyện đó phải là câu chuyện của người Việt, có tâm hồn Việt và có những giá trị mà khán giả Việt Nam tìm thấy chính mình trong đó.

Tôi nghĩ khán giả hôm nay rất thông minh. Họ có thể thích cái mới, thích công nghệ, nhưng cuối cùng điều giữ họ ở lại với một tác phẩm vẫn là cảm xúc và sự chân thành.

AI đã trở thành một phần của đời sống, nếu chúng ta sợ AI và không tìm hiểu thì có khi chính mình sẽ mất cơ hội tiếp cận khán giả trẻ.

Tôi nhìn AI như một công cụ mới. Hội Sân khấu TP.HCM có thể khuyến khích nghệ sĩ sử dụng AI để hỗ trợ sáng tác, nghiên cứu, thiết kế sân khấu, truyền thông, làm trailer, tạo nội dung giới thiệu vở diễn và đưa sân khấu đến gần khán giả hơn.

NSND Trịnh Kim Chi - Ảnh: NVCC

Đặc biệt với sân khấu TP.HCM, tôi nghĩ đây là một cơ hội rất lớn. Chúng ta có rất nhiều nghệ sĩ giỏi, nhiều tác phẩm hay nhưng đôi khi cách quảng bá còn cũ, chưa bắt kịp thói quen tiếp nhận của khán giả trẻ.

Tại sao mình không dùng công nghệ để kể cho một bạn trẻ biết rằng tối nay thành phố có một vở kịch hay? Tại sao không dùng AI để tạo một đoạn giới thiệu ngắn, hấp dẫn, để người trẻ tò mò và sau đó tìm đến nhà hát?

Tôi nghĩ đó mới là cách chúng ta nên làm: lấy công nghệ để kéo khán giả đến với sân khấu, chứ không dùng công nghệ để thay thế sân khấu.

Tuy nhiên, đi cùng với việc ứng dụng AI phải là trách nhiệm. Chúng ta cần quan tâm đến bản quyền, quyền hình ảnh, quyền sử dụng giọng nói của nghệ sĩ và đặc biệt là chất lượng nội dung.

Tôi rất đồng tình với tinh thần "lấy cái đẹp dẹp cái xấu". Nếu những nội dung thiếu lành mạnh đang dùng công nghệ để tiếp cận rất nhanh với giới trẻ thì nghệ thuật chân chính cũng phải biết sử dụng công nghệ để đưa những câu chuyện đẹp, những giá trị văn hóa và những tác phẩm có chất lượng đến với họ.

Tôi nghĩ vấn đề không phải là AI sẽ thắng hay nghệ sĩ sẽ thắng. Vấn đề là người nghệ sĩ có đủ bản lĩnh để làm chủ công nghệ hay không.

Với Hội Sân khấu, tôi mong chúng ta sẽ không chỉ nói về AI như một nguy cơ mà cần chủ động tổ chức những hoạt động, những buổi chia sẻ, tập huấn để nghệ sĩ hiểu và sử dụng AI đúng cách. Bởi cuối cùng, công nghệ chỉ là phương tiện. Người quyết định nghệ thuật đi về đâu vẫn phải là con người.

Tôi nghĩ AI chắc chắn sẽ làm thay đổi cách chúng ta làm nghệ thuật nhưng không thể thay thế hoàn toàn người nghệ sĩ trên sân khấu. Bởi sân khấu là nghệ thuật của sự hiện diện. 

Một diễn viên bước ra sân khấu, nhìn vào mắt khán giả, nghe được tiếng cười, tiếng im lặng, cảm nhận được sự xúc động của khán giả rồi từ đó điều chỉnh cách diễn của mình. Những điều đó rất khó để một công nghệ có thể thay thế trọn vẹn.

Điều tôi lo hơn là nghệ sĩ trẻ nếu không chịu học hỏi thì có thể bị bỏ lại phía sau. Bây giờ người nghệ sĩ không chỉ cần biết diễn mà còn phải biết sử dụng công nghệ, biết làm nội dung trên mạng xã hội, biết quảng bá tác phẩm và hiểu khán giả của mình.

Đối với sân khấu, tôi nghĩ điều cần giữ bằng mọi giá là cảm xúc thật, sự sáng tạo của con người, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm với khán giả.

Cảm xúc còn lại là trống rỗng gia tăng

Phim ngắn, đặc biệt là phim ngắn AI rất biết cách thao túng, khiến người xem không thể rời mắt.

Điều này bắt nguồn từ việc dòng phim này đã tỉnh lược toàn bộ phần tâm lý cũng như tiến trình diễn biến câu chuyện, đi thẳng vào các tình huống gây sốc hoặc cực đoan. Song lại đáp ứng đúng nhu cầu của những khán giả thiếu thời gian hoặc không đủ kiên nhẫn xem các bộ phim truyền thống, giúp họ nắm bắt nội dung một cách nhanh nhất.

Đạo diễn Võ Thạch Thảo - Ảnh: FBNV

Những đề tài phim ngắn AI không có gì mới mẻ nhưng lại cuốn người xem từ tập này tới tập khác, từ phim này tới phim khác. 

Nếu không tỉnh táo và xem có ý thức, "dopamine" đòi hỏi của người xem sẽ ngày càng nặng hơn, khiến bản thân rơi vào vòng xoáy gây nghiện, bị thao túng và trở nên dễ dãi.

Đáng nói với những nội dung độc hại, bạo lực, phản cảm… dễ dẫn đến nguy cơ làm xói mòn các giới hạn đạo đức, thậm chí gây rối loạn trật tự xã hội và ảnh hưởng xấu đến trẻ em.

Trong khi đó điện ảnh truyền thống mang lại một trải nghiệm hoàn toàn khác biệt, nguyên bản và toàn diện, cung cấp trải nghiệm màn ảnh rộng với tiêu chuẩn kỹ thuật cao về âm thanh và ánh sáng - điều mà màn hình điện thoại hay màn hình laptop không thể có.

Đặc biệt cho phép người xem sống cùng nhân vật và trải qua các cung bậc cảm xúc để nuôi dưỡng tâm hồn. Đây là điều mà phim AI ngắn chưa thể chạm tới.

Có một bạn trẻ kể với tôi, em đã dành hai tuần xem phim AI, bị hút vào đó nhưng cảm xúc còn lại sau cùng lại là sự trống rỗng gia tăng. Điều đáng sợ nằm ở chỗ đó.

Việc quản lý dòng phim này là hoàn toàn cần thiết. Nếu không có sự quản lý chặt chẽ, những tác động tiêu cực ngấm ngầm đến tâm lý và hành vi xã hội sẽ trở thành một vấn đề đáng lo ngại.

Mục tiêu cuối cùng là mang đến cảm xúc cho khán giả

Khác với phim truyền thống vốn bị bó hẹp bởi bối cảnh, kinh phí và góc nhìn hạn chế, công nghệ AI thực ra cho phép người làm phim thỏa sức tưởng tượng và mở rộng không gian sáng tạo.

Do thói quen lướt xem nhanh, khán giả không có đủ thời gian để đồng cảm với diễn biến tâm lý kéo dài. Cùng với việc thị trường phim ngắn hiện xuất hiện nhiều sản phẩm kém chất lượng, khiến khán giả quay lưng và bị xem là những phim không mang lại giá trị hay bài học cho người xem.

Đạo diễn Khải Anh

Về bản chất, AI không xấu mà quan trọng cách chúng ta sử dụng ra sao. AI không thể thay thế ý tưởng sáng tạo của con người mà đóng vai trò là công cụ hỗ trợ hiện thực hóa giấc mơ của nhà làm phim.

AI không thể thay thế diễn viên hoàn toàn mà chỉ phù hợp với các dòng phim thiên về hành động hoặc hỗ trợ tối ưu bối cảnh không có điều kiện quay thật.

Còn những thể loại phim đòi hỏi diễn xuất biểu cảm khuôn mặt tinh tế, phim mang tính giáo dục hay đề tài gia đình, đời thường thì phim AI vẫn còn nhiều hạn chế.

Thị trường phim ngắn tại Việt Nam hiện chưa có nhiều số liệu thống kê chi tiết và còn ít sản phẩm nội địa, khán giả chủ yếu theo dõi các phim ngắn của Trung Quốc trên thiết bị di động.

Tuy nhiên, tôi nghĩ dù sử dụng AI hay không thì mục tiêu cuối cùng của người làm nội dung vẫn là mang lại giá trị và cảm xúc cho khán giả.

Điện ảnh phải tìm ra thứ AI không thể thay thế

Tôi xem nhiều phim AI và phải thừa nhận bây giờ diễn viên AI đẹp, diễn tốt, bối cảnh đẹp, hoành tráng, những cú máy lạ và khó thực hiện - thậm chí có những hình ảnh mà một đoàn phim thật, với kinh phí và điều kiện sản xuất thông thường chưa chắc đã thực hiện được.

Diễn viên Khôi Trần - Ảnh: FBNV

Bên cạnh những sản phẩm sáng tạo và có giá trị, cũng đang xuất hiện một dòng nội dung khác: nhanh, rẻ, câu view và ngày càng "bẩn". Hàng loạt sản phẩm rẻ tiền, dung tục và "thối não" được phát hành tràn lan trên không gian mạng.

Nếu những nội dung độc hại ấy vượt qua mọi giới hạn, cơ quan chức năng cần có trách nhiệm kiểm soát, đặt ra ranh giới và xử lý nghiêm. 

AI có thể tạo ra nghệ thuật, cũng có thể tạo ra rác. Cuối cùng, khán giả là người lựa chọn và xã hội cho phép nó tồn tại đến đâu.

Tôi cũng thử nghiệm làm những clip AI; người xem thích thú, tò mò, chia sẻ và tương tác; song sự thích thú ấy sẽ không kéo dài.

Ở thời điểm này, AI giống món ăn mới nên người ta thích thú. Nhưng thứ quyết định một bộ phim có "sống" được lâu không vẫn là câu chuyện và cảm xúc.

Nhưng có một sự thật chúng ta buộc phải đối diện: AI đang buộc ngành điện ảnh phải nhìn thẳng vào thực tế. Nếu chúng ta không thay đổi tư duy làm nghề, AI hoàn toàn có thể lấy đi một phần rất lớn thị phần của điện ảnh truyền thống. Chúng ta không phải để chống lại AI mà tìm ra thứ AI không thể thay thế.

Truyền hình không thể đứng ngoài phim ngắn AI

Phim ngắn đang là xu hướng và TFS - đơn vị làm phim truyền hình truyền thống không thể đứng ngoài. Chúng tôi làm phim ngắn AI Bãi săn nhằm hòa nhập vào tính tất yếu của xu hướng, cũng để trải nghiệm. 

Đây chỉ là bước khởi đầu, còn cả quá trình rất dài nữa.

Giám đốc Hãng phim TFS Phạm Việt Phước - Ảnh: NVCC

Chúng tôi muốn trải nghiệm một phương thức sản xuất, một cách làm phim mới. Vì thế, có nhiều thứ bỡ ngỡ, chưa biết hết được. Chắc sẽ có nhiều điều thú vị.

Chúng ta có thể sử dụng công nghệ AI hỗ trợ để sản xuất phim nhưng phải xác định nội dung vẫn rất quan trọng. Vì vậy, ở góc độ người làm phim truyền thống, chúng tôi tận dụng giá trị công nghệ để làm sản phẩm văn hóa, tạo giá trị cho người xem.

Dễ bỏ qua cảnh báo lớn

Phim ngắn bỏ qua tính thẩm mỹ, giáo dục thế hệ, tính truyền thống, thông điệp sâu sắc; chỉ cần thỏa mãn khán giả tức thì là đủ.

Điều đáng bàn là bên cạnh những phim có chất lượng tương đối ổn, xuất hiện khá nhiều phim do nhân vật AI thủ vai có nội dung rất tệ, thậm chí những nhân vật AI có những hành vi lan truyền bạo lực, tính dục, lệch lạc giới, không đúng đắn, gây phản cảm mà các diễn viên ngoài đời thật không dám nhận vai.

Biên kịch Đặng Thanh - Ảnh: NVCC

Vì thế nhân vật AI không giới hạn hành vi trong sản phẩm giải trí. Điều đáng quan ngại hơn, nội dung cùng hành động khiếm nhã của nhân vật AI có thể lách được hệ thống kiểm duyệt mạng xã hội về hành vi bạo lực, tính dục và đồi trụy.

Hệ lụy từ nhân vật AI rất lớn. Giáo dục hành vi, giới tính, quan điểm sống lành mạnh ở trẻ tuổi vị thành niên hoặc thanh thiếu niên sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nếu xem phim AI là một sản phẩm giải trí bình thường, đồng nghĩa chúng ta đã bỏ qua hồi chuông cảnh báo rất lớn về ý thức hệ, tư tưởng và chất lượng cuộc sống bị sa sút so với mặt bằng xã hội của các nước tiên tiến, hội nhập hiện nay.

Trong khi phim AI du nhập tràn lan trên mạng xã hội, các nhà làm phim Việt cũng dịch chuyển sang công nghệ AI, gấp rút hoàn tất để thay thế phim AI ngoại nhập.

Nhưng lúc này, hệ thống các phần mềm AI tạo dựng short film bắt đầu tính phí, bán bản quyền gương mặt và bối cảnh… Nếu tính mỗi phim mà người Việt sáng tạo thành công, phát trên mạng xã hội sẽ có giá thành cao hơn so với phim do diễn viên hóa thân; sức hút từ nhân vật AI không hoàn hảo bằng các phim AI du nhập về.

Tuy vậy, đây là điểm sáng cho các nhà sáng tạo trẻ muốn tự do sáng tác, muốn tự đầu tư những sản phẩm giải trí công nghệ số. Cần thay đổi góc nhìn và thay đổi cả những sản phẩm ngoại nhập lệch chuẩn bằng những giá trị mới, thuần Việt hơn.