Bác sĩ Nguyễn Thị Diệu Thúy thăm khám cho bệnh nhi tại Bệnh viện Đại học Y Hà Nội - Ảnh: D.LIỄU
Nguy cơ bệnh truyền nhiễm mùa tựu trường
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy - Trưởng bộ môn nhi Đại học Y Hà Nội, Trưởng khoa nhi Bệnh viện Đại học Y Hà Nội - cho hay thời điểm chuyển từ mùa hè sang mùa thu là giai đoạn thuận lợi cho các tác nhân gây bệnh đường hô hấp phát triển.
Trong đường hô hấp của con người vốn có nhiều loại vi sinh vật cư trú, trong đó có phế cầu khuẩn, Haemophilus influenzae (HI) và RSV.
Khi thời tiết thay đổi, đặc biệt là chênh lệch nhiệt độ trong ngày hoặc nắng nóng chuyển sang mưa, niêm mạc đường hô hấp dễ bị ảnh hưởng, tạo điều kiện cho các tác nhân này hoạt động.
Cùng với đó, trẻ bước vào năm học mới, tiếp xúc với nhiều bạn bè trong không gian tập trung đông người. Sau thời gian nghỉ hè, việc thay đổi môi trường sinh hoạt, lịch học và áp lực học tập cũng có thể khiến trẻ dễ mắc bệnh hơn.
"Đồng nhiễm khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn. Bác sĩ phải xác định khi nào bệnh nhân chỉ nhiễm vi rút, khi nào có sự tham gia của vi khuẩn để cân nhắc sử dụng kháng sinh và lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp", bác sĩ Thúy nói.
Biến chứng nguy hiểm, kéo dài
Phế cầu khuẩn có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi nhưng trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 5 tuổi, là nhóm có nguy cơ cao hơn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa trẻ trên 5 tuổi có thể chủ quan.
Theo bác sĩ Thúy, trẻ lớn có thể ít mắc hơn nhưng khi nhiễm vẫn có khả năng xuất hiện những bệnh cảnh nặng như viêm phổi thùy, sốt cao, rét run, nhiễm trùng rõ rệt hoặc viêm màng não.
Bệnh do phế cầu khuẩn có xu hướng kéo dài 7-10 ngày, trong khi những trường hợp có biến chứng sẽ phải điều trị 1-4 tuần hoặc lâu hơn.
"Đặc biệt là bệnh phế cầu xâm lấn gây nhiễm khuẩn huyết hoặc viêm màng não. Ban đầu trẻ có thể chỉ có biểu hiện giống một bệnh hô hấp thông thường.
Tuy nhiên sau khoảng 2-3 ngày, trẻ xuất hiện sốt cao liên tục, đau đầu, nôn vọt, cổ cứng, co giật.
Đây là lúc vi khuẩn phế cầu có thể đã đi vào đường máu hoặc từ những vị trí lân cận như tai, xoang để xâm lấn vào màng não", bác sĩ Thúy nhấn mạnh.
Đặc biệt, những di chứng này không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay sau khi bệnh qua đi mà có thể chỉ âm thầm bộc lộ theo thời gian.
Một đứa trẻ vốn khỏe mạnh, phát triển bình thường có thể đến 1 tuổi mới nhận thấy chậm gọi tên, không nhận biết được lạ quen; đến 2 - 3 tuổi, gia đình mới nhận ra trẻ chỉ nói được vài từ ngắn, chậm nhận thức so với các trẻ cùng lứa tuổi.
Vì vậy, ngay cả khi đã qua giai đoạn điều trị, trẻ sau viêm màng não cần được đánh giá định kỳ về trí tuệ, tâm thần, ý thức và phát triển vận động cũng như khả năng thính lực.
Bên cạnh đó, tình trạng vi khuẩn phế cầu kháng thuốc ngày càng phổ biến. Việc lạm dụng kháng sinh là một trong những nguyên nhân gây ra kháng thuốc. Khi phế cầu khuẩn đa kháng, việc điều trị trở nên khó khăn hơn.
Chủ động phòng bệnh cho trẻ
Bác sĩ Thúy cho hay phế cầu khuẩn có hơn 100 típ huyết thanh với đặc điểm gây bệnh khác nhau.
Thực tế cho thấy, dịch tễ học phế cầu khuẩn đang không ngừng biến đổi với sự xuất hiện của nhiều típ huyết thanh mới nổi, trong đó 19F được ghi nhận liên quan đến 25% số ca tử vong do các bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Ngoài ra, các típ 11A/11D, 15A và 23A chiếm khoảng 33,5% số ca bệnh tại 10 bệnh viện trên cả nước giai đoạn 2011 - 2023.
Những diễn biến này cho thấy dịch tễ phế cầu đang đặt ra thách thức cấp thiết trong việc chủ động phòng ngừa các típ huyết thanh có nguy cơ gây bệnh nặng.
Theo bác sĩ Thúy phòng bệnh cần được đặt lên trước điều trị, đặc biệt với những tác nhân có thể phòng ngừa bằng vắc xin như phế cầu. Vắc xin phế cầu cũng đã được Bộ Y tế đưa vào kế hoạch triển khai trong chương trình tiêm chủng mở rộng từ đầu năm 2026 tại một số địa phương.
Do đặc điểm sự lưu hành của các típ huyết thanh phế cầu khuẩn có thể biến đổi theo độ tuổi và điều kiện môi trường - địa lý, bác sĩ Thúy khuyến cáo phụ huynh cần chủ động tham vấn bác sĩ về biện pháp phòng ngừa phù hợp cho con theo nhóm tuổi và đặc điểm dịch tễ hiện hành.
Phụ huynh nên tiêm vắc xin đúng lịch, không chờ đợi, đồng thời không tự ý sử dụng kháng sinh cho trẻ. Khi trẻ sốt cao kéo dài, khó thở, ho nhiều đờm, mệt lả hoặc có biểu hiện bất thường, cần đưa trẻ đi khám sớm.
