Khi nhắc đến những dấu hiệu bất thường của não bộ ở người cao tuổi, nhiều người thường nghĩ ngay đến việc hay quên, lú lẫn hoặc phản ứng chậm chạp. Tuy nhiên, những thay đổi trong sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn như cách ăn uống, cũng có thể cung cấp manh mối về tình trạng sức khỏe và chức năng thần kinh.
Quá trình ăn uống không đơn giản chỉ là đưa thức ăn vào miệng. Não bộ, hệ thần kinh, cơ nhai và các cơ tham gia động tác nuốt phải phối hợp nhịp nhàng để nhận biết thức ăn, nhai, nuốt và điều chỉnh lượng thức ăn phù hợp. Vì vậy, khi chức năng thần kinh bị ảnh hưởng, một số bất thường trong bữa ăn có thể xuất hiện.
Dưới đây là 3 thay đổi đáng chú ý, đặc biệt nếu chúng mới xuất hiện, kéo dài hoặc ngày càng rõ rệt.
1. Ăn chậm hơn rõ rệt, ăn ít và giảm hứng thú với thức ăn
Nếu trước đây một người có thể hoàn thành bữa ăn trong khoảng 20 phút nhưng gần đây thường mất 40-50 phút, ăn uống uể oải, nhai lâu hoặc thường xuyên bỏ dở bữa ăn, gia đình nên chú ý tìm hiểu nguyên nhân.
Nhiều người cho rằng đây chỉ là biểu hiện bình thường của tuổi tác, răng yếu hoặc hệ tiêu hóa hoạt động kém. Tuy nhiên, sự thay đổi rõ rệt trong tốc độ ăn uống cũng có thể liên quan đến các vấn đề về vận động, khả năng nhai nuốt, cảm nhận mùi vị hoặc chức năng nhận thức.
Một số bệnh lý thần kinh có thể khiến người bệnh gặp khó khăn khi phối hợp các động tác trong bữa ăn, giảm khả năng tập trung hoặc mất nhiều thời gian hơn để xử lý thông tin. Tình trạng này có thể đi kèm với giảm cảm giác ngon miệng, ăn ít và sụt cân.
Dù vậy, ăn chậm không đồng nghĩa với teo não. Các vấn đề về răng miệng, tác dụng phụ của thuốc, trầm cảm, bệnh lý tiêu hóa hoặc những nguyên nhân sức khỏe khác cũng có thể gây ra biểu hiện tương tự.
Điều quan trọng là cần chú ý đến sự thay đổi so với thói quen trước đây, thay vì chỉ đánh giá tốc độ ăn uống của người cao tuổi.
2. Thường xuyên ho, sặc khi ăn hoặc uống nước
Thỉnh thoảng bị sặc khi ăn uống có thể xảy ra ở bất kỳ ai. Tuy nhiên, nếu người cao tuổi liên tục ho, sặc khi uống nước, ăn cơm hoặc gặp khó khăn khi nuốt thức ăn, đây là dấu hiệu cần được quan tâm đặc biệt.
Động tác nuốt đòi hỏi sự phối hợp chính xác giữa não bộ, các dây thần kinh và hệ cơ vùng miệng, họng. Một số bệnh lý thần kinh có thể làm suy giảm khả năng kiểm soát động tác này, khiến thức ăn hoặc chất lỏng đi nhầm vào đường thở thay vì xuống thực quản.
Ngoài ho và sặc, người gặp vấn đề về nuốt có thể nhai lâu, giữ thức ăn trong miệng, phải nuốt nhiều lần mới hết hoặc có giọng nói ướt, khàn sau khi uống nước. Một số trường hợp không biểu hiện ho rõ ràng dù thức ăn đã đi vào đường thở.
Rối loạn nuốt có thể làm tăng nguy cơ viêm phổi hít, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh lý thần kinh. Nếu tình trạng sặc tái diễn, người bệnh cần được đánh giá khả năng nuốt và tìm nguyên nhân thay vì chỉ được nhắc nhở ăn chậm, uống từ từ.
Nếu người bệnh đột ngột khó nuốt, méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, cần gọi cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu đột quỵ.
3. Không còn nhận biết rõ cảm giác đói - no, thay đổi thói quen ăn uống
Một thay đổi khác cần lưu ý là người cao tuổi đột nhiên ăn nhiều bất thường, liên tục đòi ăn dù vừa dùng bữa hoặc ngược lại thường xuyên bỏ bữa, không nhớ mình đã ăn hay chưa.
Những biểu hiện này đôi khi bị cho là do tính khí thay đổi, hay quên hoặc thói quen sinh hoạt thiếu điều độ. Tuy nhiên, khi đi kèm với các dấu hiệu suy giảm nhận thức khác, chúng có thể gợi ý những thay đổi trong chức năng não bộ cần được đánh giá.
Cảm giác đói và no được điều hòa bởi nhiều cơ chế phức tạp, trong đó có vùng dưới đồi của não. Bên cạnh đó, trí nhớ, khả năng nhận biết thức ăn, kiểm soát hành vi và đưa ra quyết định cũng ảnh hưởng đến cách một người ăn uống.
Một số bệnh lý gây suy giảm nhận thức có thể làm thay đổi hành vi ăn uống, khiến người bệnh ăn uống thất thường, mất khả năng tự tổ chức bữa ăn hoặc khó nhận biết khi nào nên dừng lại.
Tuy nhiên, ăn nhiều hoặc ăn ít cũng có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác như rối loạn chuyển hóa, thay đổi tâm trạng, tác dụng phụ của thuốc hoặc các bệnh lý toàn thân. Vì vậy, không nên tự kết luận người bệnh bị teo não chỉ dựa trên biểu hiện này.
Khi nào cần đưa người thân đi khám?
Teo não là thuật ngữ mô tả tình trạng giảm thể tích mô não. Đây không phải là một chẩn đoán đủ để xác định nguyên nhân bệnh, bởi những thay đổi về thể tích não có thể xuất hiện trong quá trình lão hóa hoặc liên quan đến nhiều bệnh lý khác nhau.
Điều đáng lưu ý là các bất thường trong ăn uống không phải dấu hiệu đặc hiệu của teo não. Gia đình nên đưa người cao tuổi đi khám nếu tốc độ ăn, khả năng nhai nuốt hoặc hành vi ăn uống thay đổi rõ rệt trong thời gian ngắn, nhất là khi đi kèm với hay quên, lú lẫn, thay đổi tính cách, giảm khả năng tự chăm sóc hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể đánh giá chức năng nhận thức, khám thần kinh, kiểm tra răng miệng và khả năng nuốt, đồng thời chỉ định các xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh khi cần thiết.
Trong thời gian chờ thăm khám, gia đình nên tạo không gian ăn uống yên tĩnh, cho người bệnh ngồi thẳng khi ăn và uống, điều chỉnh độ mềm của thức ăn phù hợp với khả năng nhai nuốt. Không nên tự ý ép ăn, cho uống nước để xử lý mọi trường hợp sặc hoặc tùy tiện nghiền nhỏ thuốc khi chưa hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Đặc biệt, nếu người bệnh thường xuyên bị sặc, cần được đánh giá khả năng nuốt trước khi tự điều chỉnh độ đặc, loãng của thức ăn và đồ uống.
Quan sát những thay đổi nhỏ trong bữa ăn không thể thay thế việc thăm khám, nhưng có thể giúp gia đình nhận ra vấn đề sức khỏe sớm hơn. Khi người thân ăn uống khác hẳn trước đây, điều cần làm không phải là vội vàng quy kết cho tuổi già, mà là tìm hiểu nguyên nhân và đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi cần thiết.
