Môi trường giao dịch số giúp mở rộng cơ hội kinh doanh nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện để các nhóm lừa đảo nhắm mục tiêu vào nhiều doanh nghiệp cùng lúc, đặc biệt là các đơn vị nằm trong cùng chuỗi cung ứng. Vụ việc doanh nghiệp thiệt hại 72.000 USD (gần 2 tỷ đồng) chỉ là một trong nhiều trường hợp lừa đảo đang gia tăng trong thời đại AI.
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, giảng viên ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam nhận định, trong bối cảnh tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam đã vượt 930 tỷ USD vào năm 2025, ngày càng nhiều doanh nghiệp thiết lập quan hệ kinh doanh với các đối tác quốc tế mà chưa từng gặp trực tiếp.
Theo chuyên gia RMIT, nếu không được kiểm soát hiệu quả, các rủi ro này có thể ảnh hưởng đến sự ổn định tài chính, làm suy giảm niềm tin kinh doanh và cản trở quá trình mở rộng sang các thị trường mới.
Các hành vi gian lận trong hoạt động xuất nhập khẩu không còn dừng lại ở việc giả mạo giấy tờ, lừa đảo thanh toán hay mạo danh đối tác như trước đây. Sự phát triển mạnh mẽ của số hóa và AI đang tạo ra những hình thức lừa đảo mới có khả năng thao túng lòng tin ở quy mô lớn.
Vị phó giáo sư cho rằng các đối tượng lừa đảo hiện nay có thể sử dụng AI để tạo email chuyên nghiệp, xây dựng hồ sơ doanh nghiệp giả mạo hoặc thậm chí sao chép giọng nói và hình ảnh của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo dựng sự tin cậy với đối tác.
"Những vụ lừa đảo ngày nay ngày càng dựa trên AI và dữ liệu. Đối tượng lừa đảo sử dụng danh tính số giả, website sao chép và thông tin bị rò rỉ để tạo ra các kịch bản rất thuyết phục", bà Maheshwari nhận định.
Các doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào giao dịch qua email, tài liệu điện tử và các cuộc đàm phán từ xa. Điều này tạo điều kiện cho những hình thức lừa đảo mới như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền hoặc xâm nhập các kênh liên lạc chính thức.
"Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép danh tính nhà cung cấp gần như hoàn hảo, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả", bà cho biết.
Phó giáo sư Greeni Maheshwari, giảng viên ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam. Ảnh: RMIT Việt Nam.
Thực tế quốc tế cho thấy các thủ đoạn này đang liên tục biến đổi. Tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), một số đối tượng đã mạo danh doanh nghiệp hợp pháp bằng cách sử dụng giấy phép kinh doanh và địa chỉ thật, sau đó chuyển hướng thanh toán sang các tài khoản ngân hàng hoặc nền tảng ký quỹ giả trước khi biến mất.
Bên cạnh đó, các cuộc tấn công chuyển hướng thanh toán cũng gia tăng. Đối tượng lừa đảo xâm nhập vào chuỗi email trao đổi giữa các bên, theo dõi quá trình giao dịch và thay đổi thông tin tài khoản ngân hàng ở giai đoạn cuối để chiếm đoạt tiền thanh toán.
Quản trị rủi ro phải thay đổi trong thời đại AI
Trước thực tế đó, bà Maheshwari cho rằng doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống và xây dựng hệ thống phòng vệ phù hợp với môi trường thương mại số.
Doanh nghiệp cần đặc biệt chú ý đến các dấu hiệu cảnh báo như hồ sơ đối tác không thể xác minh độc lập, yêu cầu thanh toán bất thường, áp lực hoàn tất giao dịch trong thời gian quá gấp hoặc những điểm không nhất quán trong chứng từ thương mại.
Tuy nhiên, các dấu hiệu này đang ngày càng khó nhận diện hơn khi AI có thể hỗ trợ tạo ra các tài liệu và danh tính giả với mức độ chân thực cao.
Để giảm thiểu rủi ro, chuyên gia RMIT khuyến nghị doanh nghiệp triển khai hệ thống xác minh nhiều lớp. Các biện pháp bao gồm xác minh đối tác thông qua nguồn độc lập thay vì chỉ dựa vào email; yêu cầu xác nhận từ nhiều bên khi thay đổi thông tin thanh toán; sử dụng nền tảng giao dịch an toàn; đồng thời tăng cường đào tạo nhân viên về các hình thức giả mạo ứng dụng AI.
Đối với các giao dịch có giá trị lớn, doanh nghiệp nên ưu tiên các phương thức thanh toán an toàn như thư tín dụng (L/C) hoặc các dịch vụ ký quỹ đã được xác thực.
Cần hệ sinh thái phòng chống gian lận từ phía cơ quan quản lý
Theo bà Maheshwari, nỗ lực của từng doanh nghiệp là cần thiết nhưng chưa đủ. Vai trò của Chính phủ và các cơ quan quản lý sẽ ngày càng quan trọng khi các hình thức gian lận thương mại sử dụng AI tiếp tục gia tăng.
Bà đề xuất đẩy mạnh các chương trình nâng cao nhận thức, hoàn thiện khung pháp lý cho thương mại xuyên biên giới và tăng cường hợp tác quốc tế trong giải quyết tranh chấp cũng như truy vết tội phạm.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng các cơ sở dữ liệu đối tác đã được xác thực để hỗ trợ doanh nghiệp kiểm tra độ tin cậy của khách hàng và nhà cung cấp quốc tế.
Trong bối cảnh AI có thể dễ dàng tạo ra danh tính giả, tài liệu giả và các kênh liên lạc giả mạo, Chính phủ cũng cần thúc đẩy các tiêu chuẩn xác minh số, cơ chế chia sẻ thông tin và hệ thống cảnh báo sớm về các mối đe dọa mới.
Ngoài ra, việc đầu tư vào các hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI có thể giúp nhận diện các mô hình giao dịch bất thường, tài liệu bị làm giả hoặc các luồng thanh toán đáng ngờ. Các nền tảng cho phép doanh nghiệp, tổ chức tài chính và hiệp hội ngành nghề chia sẻ thông tin, báo cáo gian lận cũng sẽ góp phần nâng cao khả năng phòng vệ của toàn bộ hệ sinh thái thương mại.
"Trong kỷ nguyên AI, các cơ quan quản lý cũng cần áp dụng các phương thức quản lý dựa trên công nghệ. Chỉ khi doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng nâng cao năng lực số, rủi ro từ các hình thức gian lận thương mại mới có thể được kiểm soát hiệu quả", bà Maheshwari nhấn mạnh.
